Тилеўберген Қупбатулла улы Жумамуратов (1915-1990 жыллар)

      Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық шайыры, Бердақ атындағы Республикалық сыйлықтың лауреаты, «Халықлар дослығы», «Ҳүрмет белгиси» орденлери, медальлар, ҳүрмет жарлықларына миясар болған, импровизатор, лирик, философ шайыр, сатира-юмордың шебери, тарийх, әдебият, тил тараўлары бойынша билимдан, дилмаш, көплеген прозалық, драматургиялық, публицистикалық шығармалардың авторы.
    Шайыр 1915-жылы Мойнақтың Ақдәрья аўылында туўылған, ески мектепте саўат ашқан, соң жаңа мектепте ҳәм муғәллимлер курсында оқыған, 1948 - жылы Орта Азия мәмлектлик университетин питкерген.
    Мийнет жолын 30-жыллары аўылда муғәллимшиликтен баслаған. Соңынан «Қызыл балықшы» газетасында редактор, Мойнақ атқарыў комитетинде үгит-нәсиятлаў бөлими баслығы, Қарақалпақстан баспасөз басқармасы баслығының орынбасары, Қарақалпақстан радиосының Әдебий-көркем еситтириўи баслығы, «Совет Қарақалпақстаны» газетасының көркем әдебият бөлими баслығы, Қарақалпақстан Жазыўшылар аўқамында бас мәслаҳатшы ўазыйпаларында иследи.
     Шайырдың дөретиўшиликтеги өзгешелиги - қарақалпақ әдебиятына тән, бурыннан киятырған усыллар менен биргеликте жаңа усылларды қолланыўында.
Бурынғының аты шыққан шешенлеринен шайырға, сийрек гезлесетуғын импровизатор қәсийети өткен. Ол ҳәзирге дейин ҳалық фольклорының бай дәстүрлерин сақлаған, ең соңғы шайыр – импровизатор. Оның жаслайынан-ақ шайырлық бойынша айтыслардағы сөзге шешенлиги мойынланып, өз мәканында ғана емес, алыс жерлерге де оның даңқы тарады. Узақлардан оны излеп келип, оның менен айтысқан белгили сөз шешенлери, жеңилгенлигин тән алып шайырға бас ийгенлиги ҳаққында ўақыялар ҳалық аўызында таралған.
    Оратор-шайыр өзине тән атқарыў усылына ийе болып, өзиниң ҳәттеки үлкен көлемдеги дөретпелерин де ядтан айтатуғын еди.
       Феномен дәрежесиндеги ядлаў уқыбына ийе бола отырып, ол фольклоршыларға ҳалық поэзиясының маржанларын қайта тиклеўге жәрдем берди. Классик шайырлардың мәдений мийрасларының дурыс жеткерилип берилиўи, тил мәденияты, нама тарийхы ҳ.т.б. ҳаққында критикалық статьялар жазды. Шеберлик пенен Омар Ҳайям, Алишер Наўайы, Мақтымқулы, Абдулла Тоқай, Тоқтағул Сатылғанов, Муса Жалил, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Анна Ахматова, С. Щипачев, Пимен Панченко, Вадим Шефнер, Степан Олейник, Чот Енчинов шығармаларын қаракалпақ тилине аўдарды. Оның пьесалары Мәмлекетлик театр сахнасында қойылып, улкен табысларға еристи.
       Аўызеки дөретиўшиликтиң дәстүрлерин толық бийлеў менен бирге жазба әдебиятында, руўхыйлық ҳәм адамгершилик категорияларының мәнисин философиялық көз қарастан түсинип жете билиўде жоқары қәнийгеликке ийе бола отырып, ол қарақалпақ поэзиясына жаңа түрдеги ҳәм формадағы қосықлар ендирди. Бул - асаў миниатюралар, түрли муқамдағы аңызлар, жайбасар балладалар ҳәм өзине тән өзгешеликке ийе төртликлер. Миллий әдебиятта биринши болып «Макарья сулыў» атлы, қарақалпақ фольклорына тамыр байлаған қосық түриндеги романды жазды.

      Оның туўылған жерди қәстерлеў ҳәм инсәниятқа деген муҳаббатты шайырлық көз қараста тәрийплеўи - «Дунья баста ҳәмме ушын жаралған» деген жәҳән философиясына табан тирей отырып, инсәнды, Жер планетасы деп аталыўшы көз жетпес кеңисликте адамзаттың ақылға сай, тынышлықта жасаўы кереклиги ҳаққындағы ойға жетелейди. 

 

          ҚАРАҚАЛПАҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ӨШПЕС ЖУЛДЫЗЫ

      Қарақалпақ халқының ХХ әсирдиң екинши ярымында жасап өткен көрнекли тулғасы, Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық шайыры, “Халықлар дослығы”, “Ҳүрмет белгиси” орденлериниң,  Қарақалпақстан Республикасы Бердақ атындағы мәмлекетлик сыйлығының лауреаты, Қазақстан, Башқуртстан, Татарстан ҳәм тағы басқа еллердиң медаллары, ҳүрмет жарлықларына миясар болған  әдебиятымыздың өшпес жулдызларының бири ­ Тилеўберген Қуппатулла улы Жумамуратов болады. Ол ҳасыл дөретпелери менен поэзиямызды байытты, жаңалықлар ендирди, жоқары шеклерге көтерди, әдебий жөнелистеги өз алдына бир дәўирди жүзеге келтирип, шайырлық мектебин жаратты.
        Тилеўберген Жумамуратовтың дөретиўшилигине тән белги ­ аўызша жаратылған дөретпелердиң толығы менен жетилискен эстетикалық талғам мүлки бола алыўы әдебиятымыздағы жаңалық еди. Шайыр поэзиясында ­ қағазсыз, қосық қатарларын турған жерде төкпелетиў киби аўыз әдебиятына тән усыл ­ профессионал шеберликте, жазба әдебияттың композициялық пүтинлигинде, көркемлик бояўларында, қайталанбас уйқас ҳәм мазмун үйлесиминде сәўлеленди.
      Автордың өзи бул дөретпелериниң бәрин ­ көлемли шығармаларды, ҳәттеки, поэзиялық романды да ядынан айтып атқарып бериўи ­ таң қаларлық қубылыс, жаңалық, айрықша талант белгиси болды. Ол поэзия тилинде сөйлеўши оратор, дилўар инсан еди. Шығыс ҳәм Батыс мәденияты дүрданаларынан, халық шайырларының мийрасынан, дәстанлардан мысалларды ядынан айтты. Шайырлық сусты басым талант ийеси, кишигирим әдебий ушырасыўларда да, үлкен халық аралық аудиторияларды да силтидей тындырып, биресе ойландырып, биресе қыран-топан күлкиге бөлей алды.
     Тилеўберген Жумамуратовтың стили, әлбетте, ең дәслеп, оның импровизациясында, илҳамының вулкан киби толып-тасып атырғанлығында. Төкпе шайыр дегенниң өзи усыннан келип шығады. Пикирлер избе-излиги ушын уйқас тайын турады, ойландырып, қыйландырып отырмайды. Терең, батыл пикирлер даналықтың мийўеси сыпатында жүзеге келеди. Дурыс жолдан барыў, ылайықлы жасап өтиў ҳаққындағы сөз маржанлары кеўиллерге йош, санаға ой салып, жаратылыс ҳаққындағы философиялық жуўмақларға жетелейди.
     “Адамға орнықса ҳасыл даналық, қалар сөзи бир қәлипте жаңарып” деп жазған екен ол жаслығында Наўайының шайырлығындағы тап усы қубылысты баҳалап, Тилеўберген шайырдың да кәўсар булақтай ҳасыл сөзлери бир қәлипте жаңарып атырған даналық мийўеси екенлиги сөзсиз. “Ҳәр бир сөзим болсын деймен жүрегимниң маржаны”, “Дизил сөзлерим жулдыздай, жалтылдап турсын қундыздай, сөз саллансын сулыў қыздай” деп жырлайды шайырдың өзи талант шәртине мәни берип.
     Аўыз еки яки жазба усылда жүзеге келген дөретпелерин арабша жазыўда ҳәм кирилицада қағазға түсирген.
    Тилеўберген Жумамуратовтың дөретиўшилигиниң және бир өзгешелиги ­ жанрлық көптүрлилик. Ол поэзиялық, прозалық, публицистикалық, драмалық жанрларда жазды. Тийкарғы интасы поэзия болды, киши поэзиялық жанр ­ төртликлер, рубайылардан баслап, лирикалық сәтирлер, термелер, сонетлер, балладалар, көлемли сюжетли қосықлар, тымсаллар, сатира-юморлық шығармалар, фельетонлар, балаларға ертеклер, жумбақлар, поэмалар, қосық-роман сыяқлы көлемли дөретпеге шекемги ерискен бай мийрасын қалдырып кетти. Оның айтыс өнериндеги көркем сөзлилиги, жеңилмеслиги, дилўарлығы, ушырма сөзлери, әдил ой-пикирлери, инсаныйлығы еле де ел аўзында дәстан болып айтылып киятыр. Себеби, Тилеўберген Қуппатулла улының және бир халқына унаған пазийлети сөзи менен иси бир шайыр еди. Шайырлық жүреги, йошы, пейил-апқалы халыққа ҳүрмет ҳәм иззетинде шыңлана берди.

                                        Билмедим мен жүрек сырыңды,
                                        Гүлдей ысық көриндиң көзге,
                                        Ләйлимисең өткен бурынғы,
                                        Қөзқарасың басқадан өзге…,

-­ деп кирип келди ол лирика бостанына кеўил күйин күтә тәбийғый баянлап.
       Жаслығынан шығыс руўҳый әлемине қанық, туўма талант, аўылында жазған дәслепки қосықларынан-ақ, жетик көркем сөз шебери екенлигин көрсетти, жазғанлары халықтың кеўилине қонды. Бизиң қолымызда бары, шайырдың балалығында жазған (бәлки, аўызша айтқан) “Атажан” деген қосығынан-ақ,  өмир қубылысын туўры баҳалай билетуғын, образды ашыўда әҳмийетли детальларды тәбийғый таңлап, обьектив түрде көркем сәўлелендире алатуғын жетик шайырды көремиз. Қосықта ересек тужырымлы пикирлер, әдиллик позициясы, қалыс юмор, өткир сатира, қуйылып келип турған мағаналы уйқас барқ урып тур. Бир де бир артықмаш, орынсыз сөзи жоқ.

                                        Ҳәр қатардың көркемлигин, уйқасын,
                                        Оқыўшылар “Паҳ, шийрин!” деп байқасын.
                                        Ойдан туўған лириканың тасқыны,
                                        Адам жанын шымбырлатып, шайқасын.

                                        Тәсири кем уйқастан да пайда жоқ,
                                        Дөрет, жаңа образ, бурын ойда жоқ,

-­ деп  поэзиялық принципин әўел бастан-ақ билдирди ҳәм өмириниң ақырына шекем “шайырлық муза ­ әрўаққа” садық қалды.

                                        «Ел перзенттен етер дәме,
                                        Халық тилегин бийкар деме,
                                        Шайырлық үлкен мәртебе,
                                        Көкке өрлер кеўлим мениң!»

-­ деп йош ҳәм миннетти сулыў тәрийпледи.
      Ол жигирмалаған жыл даўамында Қарақалпақстан Жазыўшылар аўқамында мәсләҳәтши лаўазымында иследи ҳәм әдебий-руўҳый әлемдеги устаз болды. Жас талантларға ғамхорлығы, аўызша ҳәм жазба мәсләҳәтлери, мақалалары менен бирге, “шайырлық ­ үлкен мәртебе” екенлигин уқтырған қосықларының өзи көлемли цикл болып, поэзия теориясына үлес қосты. Шайырлық ҳаққында көп жазғаны да оның дөретиўшилик айрықшалығынан келип шығады, хызмет бабындағы пикир-мәслаҳатлары қосық қатарлары болып дизиле бергенлигин билдиреди. Ол 1957-жылы жазған:

                                        Сақпан атып зорды берип ҳәлғаққа,
                                        Қаўын қорып отырсақ та шартақта,
                                        Қосық айтып жүрер едик еликлеп,
                                        Аяпберген, Әжинияз, Бердаққа.
                                        - ­ Қай жақта?
                                        -­ Ақдәрьяда, Бозатаўда, Мойнақта,

-­ деп баслана беретуғын қатарларында дәстүр ҳәм жаңалықтың сулыў үлгисин пайда етти. Лириканың жаңа түрлерин жаратыў жолындағы дәслепки изленислери табыслы екенлиги көринди, ҳәр қыйлы  жаңа түрлер терең мазмунға сай келди.
    Тилеўберген Жумамуратовтың рубайыларында ўақыт, жәмийет, адамгершилик, әдеп-икрамлылық ҳаққында жақсы ойлар сәўлеленген. Терең пикир,  өмир фактлерине мүнәсибет, авторлық позиция тийкарындағы философиялық жуўмақлар, ақыл-нәсият жүрекке қуйылып,  санаға тәсир жасап бара береди.

                                        Егин тәрбиясы бастан болады,
                                        Адамға тәрбия жастан қонады.
                                        Қараўсыз егиннен зүрәәт күтпе,
                                        Әдепсизлик жанға душпан болады,

-­ деген киби төртликлер тәлим-тәрбияның әҳмийетинен сөйлесе,

                                        Адам болсаң, жәмийетке дерексең,
                                        Қосылмасаң, тамыры жоқ терексең,

-­ деген әпиўайы ғана жуўмақланған пикир ҳәр бир инсанның ел хызметиндеги гиреўли орнын баҳалаўы менен қайсы дәўирдиң оқырманына да ой салады.
      Шайыр еки қатар, төрт қатар, алты қатар, сегиз қатар уйқасқа қурылған қосықлар жазды. Қосықтың еки қатар уйқаслы пикирлер букети ­ он қатарлы қосыққа жәмленген түрлерин де дөретти:

                                        Дәрт шектим қаршадай басымнан,
                                        Күн көрдим жарқырап ашылған.
                                        Өрлетти өмирдиң епкини,
                                        Сонда да көрдим көп тепкини.
                                        Темирге полаттай шыдадым,
                                        Шадландым, қуўандым, жыладым.
                                        Бул дүнья кең екен, тар екен,
                                        Ишинде бәри де бар екен.
                                        Жығылсам түргелдим тағы да,
                                        Бағындым дүньяның заңына.

      Мине, усындай ойшыллық, пикиршеңлик басым, драматизм күшли қатарларды шайыр поэзиясынан көплеп мысал табыўға болады.
        Шайырдың сонет жанрының раўажланыўында үлеси бар. Сонет жанры дөретиўшиниң кеўил-кейпин, жуўмақланған ойын ҳәм усы ойға жетелеўши жағдайларды сәўлелендириў имкәниятын береди.

                                        Ҳәр биреўдиң айы, жылы санаўлы,
                                        Бирим-бирим қопарылар гербишиң.
                                        Жақсылығың журт алдында сынаўлы,
                                        Иззет пенен еңбек етсең ел ушын.

                                        Жаслық дәўран ­ жалынланар мәҳәлиң,
                                        Қартайған соң қайтып келмес бәҳәриң.

                    ямаса,

                                        Жүрек деген денедеги гәўҳар тас,
                                        Беден мысал гәўҳар салған ыдыстай.
                                        Тән тозса да, гәўҳар жүрек қартаймас.
                                        Ғыжлап турар қызғыны ҳеш суўыспай

                                        Гей жаслардың муҳаббаты қаңбақтай,
                                        Гейбиреўдиң муҳаббаты қармақтай.

       Бирде мазмун усындай дидактикалық-философиялық ойларға қурылған болса, гейде бул ўақыялы мазмуннан шығарылған жуўмақ белгили бир ой-пикирге жетелейди.
         Тилеўберген Жумамуратовтың баллада жанрындағы лирикасын айрықша баҳалаў орынлы. Оларда ўақыялардың тәрийпи, турмыс қубылыслары  сезимлерге бөленип, көз алдыңнан кино лентасындай өте береди, инсанның жақсылыққа бейимлилиги кеўилге қозғаў салады:

                                        Белгиси жаслық қырсықтың,
                                        Суў астында туншықтым.
                                        Сүңгип өтип ар жаққа,
                                        Қыз қасынан бир шықтым.

                                        Шоршып түсип силкинди,
                                        Өрре турып иркилди.
                                        Қолындағы шәңгили,
                                        Қолдан ушып, бир күлди.

                                        Сөз келмеўди мәп көрдим,
                                        Шәңгилге қарай тәп бердим.
                                        Өрге жүзип ҳаплығып,
                                        Қолына қайта әпердим.

                                        Жүрегим соқты дүрсилдеп,
                                        ­ - Ойының сениң қурысын, - ­ деп,
                                        Көзин маған қадады:
                                        ­ - Рахмет саған, қыршын - ­ деп.

        Мине, “Шымбайлы қыз” балладасында өмирдиң кишигирим бир көриниси, жас бала кеўилиндеги әжеп сезимлер қубылысы миллий бояўларда, қайталанбаған өзгеше толғанысларда бериледи. Және де шайыр дөретиўшилигиндеги өзгешеликтиң бири - лирикалық қосықларында да юморлық элементтиң орынлы жайласыўы эмоционаллық тәсирди күшейтип турады.
     Шайыр дөретпелери бурын ушыраспаған  теңеўлерге, метафораларға, эпитетлерге ҳәм тағы басқа көркемлеў қуралларына оғада бай. Сонлықтан да, оларды оқығанда шын кеўилден күлип, езиўиңди жыя алмайсаң, ўақыя жанлы сүўретленеди, айтажақ ой- сезим нышанаға шашыратпай дәл жетип келген поэтикалық көркемлик ўақыт сынынан өтип, ҳәр дәўирдиң оқырманының да кеўилинен жай алып бара береди.
    Тилеўберген Жумамуратовтың өз басынан кеширген урыс жоғалтыўларына дәрти, “өлим шерик жеңилгенге, жеңгенге” дегендей нарыйзалығы ҳәзирги күндеги тынышлықты қәстерлеў, халық аралық терроризмге қарсы гүрес мәселелери менен үнлес. Бул дүньяжүзилик машқала, урысқа қарсы бас көтериў ески халықлық мотивлерде терме жанрында, төкпеленип тур, усы нәрсениң өзи де шайырдың дөретиўшилик усылын белгилейди.

                                        Адамзат ­ адам болғалы,
                                        Қолына қурал алғалы,
                                        Жақсылық пенен жаманлық,
                                        Билгирлик пенен наданлық,
                                        Бир-бирине болып жаў,
                                        Үзилмеди, жәнжел-даў,
                                        Қутырған соң жаманлық,
                                        Болмады ҳеш аманлық,
                                        Дәўлет ушын, бақ ушын,
                                        Ҳәмел ушын, тахт ушын,
                                        Ийтлик етип қыймаға,
                                        Сыймағандай дүньяға,
                                        Артық-аспай жер ушын,
                                        Байлық ушын, ел ушын,
                                        Болар-болмас мин ушын,
                                        Дәстүр ушын, дин ушын,
                                        Өгиз болып сүзисти,
                                        Қораз болып жулысты,
                                        Түлки болып өбисти,
                                        Жылқы болып тебисти,
                                        Арысландай айқасты,
                                        Айыўлардай шайқасты,
                                        Бир-бирине от басты,
                                        Жылан болып уў шашты,
                                        Асаўлардай туўласты,
                                        Сағаллардай шуўласты,
                                        Бир тынбады удайы,
                                        Қарғағандай қудайы,
                                        Ҳеш ким аман қалмады
                                        Барлығын жер жалмады,
                                        Әй, адамзат, адамзат,
                                        Жасасаңшы парахат,
                                        Билмедиң бе еле сен,
                                        Урыспай-ақ өлесең!

          Бул қосық түриниң өзгешелиги ­ еки қатарлы уйқасқа қурылған отыз төрт қатар ­ бир  ғана куплет болып турыпты. Отыз қатар даўамында бир пикир жетегинде пикирлер әлемине ғарқ боласаң, қыялың: “солай екен-аў, сол бар екен-аў” деп бурын итибар бермеген әпиўайы нәрселер ҳаққында ойланып, гир айланып атырғанында илҳам инерциясы соңғы төрт  қатар менен қатал жуўмаққа әкелип геллени “соқ”  еттирип урады: “Урыста ҳеш бир мәни жоқ!”
         Шайырдың “зытқыр еди жибергенде еркине” деп қаназат атлар ҳаққында жазғанындай, бул талантты “шайырлық муза ­ әрўағы” тутса, тоқтатыў мүмкин емес еди. Оның усы айрықшалығы, яғный, илҳам инерциясы бул дөретиўшиликте және бир түрдиң ­ сюжетли, көлемли қосықлардың, ертеклердиң, пүтин баслы поэзиялық романның жүзеге келиўине тийкар болған. Себеби, ол сюжетти, узақ сюжетти де поэзияда тәрийплей алады, пикирди қосық қатарлары менен даўамлай береди, уйқас пенен пикирлейди. Мысалы, шайырдың “Бир сулыўға”, “Алақан” деген қосықлары он бес куплеттен. “Әбиў әпсанасы”, “Бала туўралы сөз”, “Шернияздың дуўасы”, “Суўға кеткен адам” қосықлары оннан да көлемли. Шайыр зүрәәт байрамларында мийнет жеңислерин қутлықлағанында, бир ғана “пахта” деген сөздиң өзинде “Әмиўдәрья тасқынындай таралып, шайырлықтың сөз булағы ағылады”:

                                        Пахта ­ халқымыздың уллы ураны,
                                        Пахта ­ тынышлықтың өткир қуралы.
                                        Пахта мағлыўматы оқылған шақта,
                                        Ербең етер елдиң көзи-қулағы.

                                        Пахта ­ пәк, ҳәттеки, дәрьяда суўдан,
                                        Пахта ­ гөззал көлде жүзген аққуўдан.
                                        Қуяштан қуўаты, мийнет ­ қанаты,
                                        Аспан менен жердиң ышқынан туўған.

                                        Пахта ­ дүньядағы әжайып буйым,
                                        Пахтасыз инсанның жасаўы қыйын.
                                        Инсан деп айтылмас адам баласы,
                                        Егерде үстине киймесе кийим.

                                        Қуслардың бойында пәри, қанаты,
                                        Кийимнен басланған адамның аты.
                                        Кийим жарасығы инсан улының,
                                        Демек, пахта ­ өмиримиздиң саўлаты.

                                        Пахтаны ­ “ақ алтын” деймиз мысалы,
                                        Зерден де қәдирли ҳәр бир мысқалы.
                                        Пахта ­ жер астынан қазылған байлық,
                                        Булақтай ағылған елдиң ырысқалы ­ ҳ.т.б.

          “Ушқыр екен адамзаттың қыялы, қанатына пүткил дүнья сыяды” дегендей, шайырдың дөретиўшилик қыялы сондай кең. Әлбетте, қосықтың баҳасы оның көлеминде емес. Шайыр төрт қатарлы түрде де үлкен философиялық жуўмақларын билдире алған. Бирақ, “сөз маржанын балалатып аспанға ушырыў”, “еркин мийнет шад өмирдиң өрмегинен” илҳамланып, булақ болып ағыў ­ үлкен талант жемиси екенлиги сөзсиз. “Алақан” қосығы шайырдың өзиниң дөретиўшилик ҳаққындағы түсинигине сәйкес, яғный, тек алақанға қарағанның өзинде “жүрегинде шайырлық қайнайды”.

                                        Ҳеш пайда жоқ көзсиз қурған дузақтан,
                                        Алақаным дастаўлы тур басымда ,
                                        Нағыз шайыр излемей-ақ узақтан,
                                        Түрли тема күтип турар қасында.

                                        Жер жолдасы пәрўаз етип өтсе де,
                                        Сүйсингеннен қол шаппатлап қаламан.
                                        Адам аспан әлемине кетсе де,
                                        Түп тийкарғы кәраматы ­ алақан.

                                        Қастын тиксе асқар таўды жығады,
                                        Жумып қалсаң, залымлыққа жудырық.
                                        Музжарғыш та алақаннан шығады,
                                        Сайран етер муз дүньясын қыдырып.

                                        Нәрестеге алақанын қақпаса,
                                        Ана байғус уйқлатпайды баласын.
                                        Шайыр дослар излеп тема таппаса,
                                        Алды менен алақанға қарасын!

    Мине, көринип турғанындай, Тилеўберген Жумамуратовтың лирикасы дегенимиз ­ терең пикир ҳәм төгилип турған уйқас үйлесими болып табылады. Оның елиў жасқа шыққанда жазған “Өмиримниң лирикасынан”, алпысқа шыққанында жазған “Өмир жыры” қосықлары да көлемли ҳәм олар шайырдың өмир ҳаққындағы философиялық ойларына, толғанысларына толы.
    Шайырдың лирик қаҳарманы өзиниң ой сезимлери арқалы жақсы-жаманға мүнәсибет билдиреди, жақсылықтың үстинлигин санаға ендиреди. Буған өләмата күш жумсап емес, ал, жаратылыстан берилген илҳамы менен йошлы поэзия теңизинде арқайын ескек есип, илҳамға бөленген өмири менен нәпес алып, ерисе береди.

                                        Ҳәр бир күним ­ өмирдиң бир гербиши,
                                        Ҳәр биреўдиң келер буны көргиси.
                                        “Бир әсирдиң дәл ортасы усы” ­ деп,
                                        Мине, мынаў өлшеп қойған белгиси.

     Шайырдың өмириниң соңғы жыллары жазған “Қуяш”, “Атлар” атлы қосықлары даналық пикирлер,  философиялық ойлар ҳәм жүректи тербеген лирикалық толғаныслар жәминен ибарат.

                                        Бағыт минсең гөзлер еди Қырымды,
                                        Бул әтирапта қызыққандай адам жоқ.
                                        Ет комбинат дийўалына бурылды,
                                        Машинаны қайтарыўға шамам жоқ.

                                        Атлар түнде енип шықты түсиме…
                                        Биреўлери таўдан-таўға секирген.
                                        Биреўлери жалбарынып кисиге,
                                        Киснегени еситилди “эфирден”,

-­ деген киби тәсирли қатарларда жаратылыс қәдириятларын қәстерлеў ҳаққында жүректи елжиреткен ақыл дабыл қағады.
     “Еске алыў”, “Ақшамғы ой”, қосықлары да адамды қәдирлеў сезимлерин қәлиплестириўши терең лиризмге бөленген шығармалар болып табылады.
       Тилеўберген Жумамуратовтың дөретиўшилигинде арнаў, тәрийп қосықлары көп. Оның дөретпелерине қарасаң, қарақалпақ үлкесинде шайырдың изи түспеген, кеўилине ой салмаған жердиң өзи жоқ шығар дейсең. Өзиниң туўылып өскен мәканы Мойнақтан баслап, ҳәмме районларға арнап жазған қосықлары бар, олардың ҳәр бири тек сол мәканға сай миллий колоритте қайталанбас илҳәм булағы сыпатында жүзеге келебергенин көремиз. “Өмиримде көп нәрсени ескердим” деген шайырдың философиялық ойы пүткил поэзиясының мағызы болып табылады. Шайыр, мийнетке ҳүрмет, мийнет адамларына иззеттиң айқын үлгисин көрсетти, Қарақалпақстан халқының “пидәкерлик исинен көп дәстан туўдырды”. “Арал теңизине төгилген териң”, “Бир жүзип келгениң әжеп бир дәстан, таўдай толқынларды жапырып өтип” деген киби гөззал лирика менен мийнетти улығлады.
         “Шынын айтсам өмирдиң ҳәр саласы, берер саған поэзия булағын” деп жазған шайыр, турмыстың ҳәр қыйлы тараўында ел мәпи ушын хызмет етип атырған заманласласларымыздың дерлик ҳәммесине ­ пахтакешлерге, шарўаларға, балықшыларға, мәдениятымыздың тулғаларына, палўанларына, шыпакерлерге, устазларға, сөз шеберлерине, шахтёрларға, шайырларға арнап қосықлар жазды.  Жапақ Шамуратов, Генжебай Тилеўмуратов, Сатыбалды Мылтықбаев, Оразымбет Халмуратовқа, сондай-ақ, қоңсылас еллердеги қәлемлеслери, устазлары ­ Ғафур Ғулам, Мухтар Әўезов, Сәбит Муқанов, Абдулла Тәжибаев, Асқар Тоқмағамбетов ҳәм тағы басқаларға арнаўларында ҳәр бир адам өз хызмети, өз әдеп-икрамы менен сыпатланады, ҳәр бир  образға тән айрықша пәзийлетлер гейде салмақлы, гейде юморға бөленип, дәл таўып айтылады, дөретиўшиликтеги усы шеберлик ­ халықтың ҳүрметине себепши болып киятыр. Бул шығармалар соның менен де баҳалы, халық турмысы, мәденияты ҳаққындағы көркем сөзге түскен  мағлыўматлар, дәўиримиздиң шежиреси де болып есапланады.  Шайыр устазы, сөз зергери Аббаз Дабыловқа көркемликке бай “Отырыспа” балладасын арнады.
      Уллы шайырлардың дөретпелерин, әсиресе,  поэзиялық шығармаларын, ана тилине талапқа сай дәрежеде аўдарыў ушын тап сол сөз шеберинен кем болмаған талантқа ийе болыў шәрт. Тилеўберген Жумамуратов Омар Ҳайямның философиялық рубайыларын, Муўса Жәлилдиң дәртли лирикасын, Тоқтағулдың даналық термелерин қарақалпақ тилинде қайта жаңғыртты. А.С. Пушкинниң “Жазыўшы менен алтын балық” ертегин қарақалпақ тилине жүдә шеберлик пенен аўдарды. Ал, енди шайыр А.С. Пушкинниң пикирин даўамлап, өзиниң айтқанындай, “балалатып”, және бир дөретпе “Жазыўшы менен алтын балық” юморын жазды.

                                        Бир жазыўшы аў салыпты,
                                        Өт қақпай жүдә жалықты.
                                        Енди қайтсам деп турғанда,
                                        Тутты ол алтын балықты.

                                        Мәгар Пушкин жазған балық,
                                        Услағанда өлип-талып.
                                        Адам яңлы сөйлеседи,
                                        Шоршынды бул ҳайран қалып.

                                        Балық айтты: ­ “Мен зор байман! ­
                                        Кем демеңиз Хатамтайдан.
                                        Бир жақсылық етип қара,
                                        Сен мәрт болсаң умытпайман.

                                        Пәслеў болса үйиң-жайың,
                                        Өзим қайта салдыртайын.
                                        Саўға етип берейин мен,
                                        “Волга” менен жанармайын.

                                        ...Учаскаңды бағ етейин,
                                        Қунымды солай өтейин.
                                        Мени жеп мүйизиң шықпас,
                                        Жибер аға, тез кетейин” ­

                                        Деп жалынды алтын балық,
                                        Мушын түйип қолға алып.
                                        Балыққа қатты топылды,
                                        Басына зор зәўлим салып.

                                        Жақпай қалып айтқанлары,
                                        Жазыўшының келди ары:
                                        ­ Әй, заңғар сен не деп турсаң? ­
                                        Өзимде бар соның бәри.

                                        Дәсте-дәсте ақша-пулым,
                                        Жарытпайды берген қуның.
                                        Бир тийинсиз жиберемен,
                                        Кем санама, уят буның! ­

                                        Деп дәпинип қарап турды,
                                        Былғап суўға ылақтырды.
                                        Үйге келип жуптысына,
                                        Баян етти шолақ сырды.

          Бул юморда А.С. Пушкин стилине сәйкес атмосфера бар, және ол әпиўайы миллий халықлық тилде шебер баянланған:

                                        Бийке буған ҳайран қалды,
                                        Урыса-урыса жағы талды.
                                        Ақырында жалынды да,
                                        Кеўлиндегин айта салды:

                                        ­ Шүкир, бәржай ҳәмме нәрсең,
                                        Қәте айтсам кеширерсең.
                                        Бир кемисиң ­ жалғыз талант,
                                        Соны сора енди көрсең! ­

                                        Деди нықлап өз хаялы,
                                        Дурыс гәп ғой баз баяғы.
                                        Ҳәр күн теңиз жағалап жүр,
                                        Талант табыў бар қыялы.

                                        Алтын балық узақ кеткен,
                                        Оны да бул өкпелеткен.
                                        Бул бийшара ҳарып, шаршап,
                                        Талант излер теңиз беттен.

          Автордың көз қарасында, жазыўшы (яки шайыр) демек ­ талантқа бөленген инсан. Оның ҳеш нәрсеси болмағанда да, таланты болыўы тийис. Ал, шығарма қаҳарманы ­ жазыўшының “ҳәмме нәрсеси бәржай, тек бир кемиси ­ жалғыз талант!” Буннан артық юмор болар ма?!
          Бул дөретпениң ҳәр бир қатары, ҳәр бир сөзи автордың қандай талантлы сөз шебери екенлигин, оның бай дүньятанымын, нәзик эстетикалық дәрежесин, күшли сыншыл, терең ой ийеси екенлигин көрсетип тур. Усындай шығармалары менен Тилеўберген Жумамуратов қәлеген халық аралық аренадағы классик сөз шеберлери менен “беллесе алғандай”, иретинде белгили шығармаларын дәсме-дәс пародиялар түринде дөрете алғандай көркем сөз устасы еди. Ол Россия аудиторияларында да ҳүрмет ҳәм сүйиспеншиликке сазаўар болды, Қазақстан, Өзбекстан, Башқуртстан, Татарстан сапарларында да “қаршығадай гүўилдескен шапалақтан” қуўат алды. Бул қубылысты биз өзимиз тартынбастан мойынлаўымыз, шайырдың ҳасыл дөретпелер авторы, уллы сөз зергери екенлигин қайта-қайта тастыйықлаўымыз керек!
          Тилеўберген Жумамуратов лирикалық ҳәмде юмор-сатиралық жанрларда теңдей табысларға еристи, оның сатира-юморы ­ қарақалпақ әдебиятындағы өзгеше бир әлем болды. Бул қосықларды билмеген, бирнеше қатарларын ядынан айтпаған адам шенде-шен ушырасты. Тиллерден түспейтуғын, халқының сүйикли шайыры болып өтти. Оның мийраслары жазба түрде ҳәмде ел аўзында халықлық фольклор болып кең таралып кетти. Шайыр сатирасында дүньяпаразлық, ҳәмелпаразлық, нәпсиқаўлық, менменлик, жағымпазлық сыяқлы иллетлерди әшкаралайды, адам деген уллы атты қәстерлейди, адамгершиликке жат қылўаларға бийпәрўа қарай алмайды, әдалат тәрепинде жәмийеттиң азадалығы ушын гүреседи.
          Шайыр 1961-жылы “Тон менен төбелес” деген сатиралық қосығында нәшебентликти қатты сынға алған еди. Бул қосықты жәмийетшилик қызығыўшылық пенен қабыллады, ядлап алды, сценарийлер жазылып, ҳәўескерлер дөгереклеринде қойылып та жүрди. Себеби, шығарма сатира жанрында, көркемлик жақтан жоқары дәрежеде жазылған еди.

                                        Күн ғыжлап тур, жаздың айы,
                                        Қасында көкнары, шайы,
                                        Үстинде бар қалың кийим,
                                        Басында бар малақайы.

          Көрип турғаныңыздай, “Күн ғыжлап тур, жаздың айы, үстинде бар қалың кийим, басында бар малақайы” деген әпиўайы сыртқы пишинниң тәрийпиниң өзинен кейипке берилген адамның ерси қылўасы ашыла баслайды.
          Бул қосық жазылған дәўирлерде нәшебентликтиң жаман ақыбетлери ҳаққында сөз жоқ еди. Гейпаралардың көкнар ишиўине ҳешким аса итибар бермеген. Ал, Тилеўберген шайыр, ҳәзирги ўақытта халықаралық дәрежеде машқала болып турған бул иллет ҳаққында буннан қырық жылдан аслам ўақыт бурын жазған, бул иллеттиң инсанның үйин күйдиретуғын ақыбетин аңлаған, ол наразылық жүрегинен толқып шыққан екен.
          “Сондағы ышқы-қумары, шөптиң сары сорпасында. Жүдә қаны қатқан екен, өзин соған сатқан екен. Көкнар тамырды жайласа, жаздырмастай қақпан екен”. “Мал-дүньямның бәрин жалғыз, кейпим ушын сатар едим” деген гәплердиң мәниси соңғы жыллары медициналық, юридикалық, публицистикалық жақтан айтылып атыр, жазылып атыр, дүнья жүзилик машқала болып дабыл қағылып атыр, лекин, бизде ҳәзирше бул иллетти, Тилеўберген Жумамуратовтың сатирасы дәрежесинде жазыўға еле де ҳеш ким ерискен жоқ. Шайырдың данышпанлығы усында да көринеди.
          Жәмийетке кери тәсир етиўши мәскүнемлик иллети шайырдың жанын азар шектирген темасы болды. Ең дәслепки “Мәспамбеттиң түси”н жазып, бул иллетти өткир юмор-сатираға алған болса, оннан соң да шайыр бул теманы ҳәр қыйлы түрлерде сөз етти. Ол дәслепки жыллары:

                                        Әй, Сәймәмбет, ойлап қара,
                                        Жәмийеттен шығыссаң,
                                        Ақыл-ойдан жуда болып,
                                        Геўдиреген қуўыссаң.
                                        Сениң сирә айырмаңды
                                        Көрмедик ғой, япырмай,
                                        Магазинниң ишиндеги
                                        Арақ қуйған ыдыстан?!

-­ деп жазған болса, өмириниң ақырғы жылларындағы “Әмекимниң баласына” деген қосығында да бул иллет шайырға тынышлық бермегенлигин көремиз.
          Шайырдың сатираларында ашшы ҳақыйқатлық ­ инсанға өмирди қәдирлеўди нәсиятлайды, иллет ­ шешилмей атырған машқала болып, жүректи түйрейди, бул образлар күлки оятса да, бул ашшы ҳақыйқат екенлиги, ызалы күлки екенлиги көринип турады.
          Шайырдың көлемли шығармаларына келетуғын болсақ, ол поэма жанрының раўажланыўына да үлкен үлес қосты. Оның “Дослық”, “Ананың кеўили балада”,  “Кийиктиң еки ылағы”, Ағайинли еки батыр” поэмалары, “Қәсийетли гәўҳар тас ҳаққындағы” ертеги әдебиятымыздың алтын ғәзийнесинде үлкен орын ийелейди.
          “Ағайинли еки батыр” поэмасы дәслеп, баспасөзде шыққан ўақытта (1950-жыллары) оны қаралаўшы ҳәр қыйлы пикирлер де болды. Бул шығармасы ушын жазыўшы қуўғынға да ушырады. Кейиннен ол өзиниң дурыс баҳасын алып, инәбатлы орынын ийеледи. Себеби, бул поэма ­ туўылған жерди душпаннан қорғаў, оған болған халықлық сүйиўшиликти жырлаған, көркемлиги күшли, ең жақсы шығармалардың бири. 
          Шайырдың “Кийиктиң еки ылағы” поэмасы да балалар әдебиятының ең жақсы туўындыларынан есапланады. Тилеўберген Жумамуратов әдебиятымызға ертек-поэма жанрын алып келди, раўажландырды. “Ананың кеўили балада” поэмасы да дыққатқа ылайықлы шығарма. Поэманың қаҳарманлары арасында үлкен тартыслар, соқлығысыўлар болмағаны менен де, ондағы ана менен бала арасындағы конфликт ой туўдырады. Бунда лирикалық сезимлер, кеширмелер басым, ўақыялар, образлар, лирикалық шегинислер арқалы сүўретленеди.
          Тилеўберген Жумамуратовтың дөретиўшилигинде оның “Мәкарья сулыў” дәстаны үлкен орын ийелейди. Қарақалпақлардың өтмиштеги турмысы “Мәкарья сулыў” дәстанынының да сюжетин қурайды. Шайыр дәстанда халықтың үрп-әдетине, этнографиясына, психологиясына, географиясына, жердиң тәбиятына кең орын береди. Бул шығарма миллий колоритте инсанийлық қәдириятларды улығлаўы менен баҳалы. Дәстан гипербола, теңеў, эпитет, метафоралық сыяқлы көркемлеў қуралларына, бурын сөз етилмеген жаңа ўақыяларға бай. Соның менен бирге шығарма шайырдың поэзиясының өсиўшилиги менен характерленеди.
     Тилеўберген Жумамуратовтың дөретиўшилиги ҳаққында илимий мийнетлер, кандидатлық диссертациялар бар. Лекин, оның бай мийрасын изертлеўде, мийнетлерин баспадан шығарыўда көп жумыслар орынланбады. Шайыр жасаған дәўирде дөретиўшилер арасында сондай дәстүр де бар еди, қоңсылас республикадан дос арттырған шайыр, жазыўшылар, бири-бирине өтиниш етип, шығармаларын аўдартып, сол елде китапларын шығарып, өзлерин үгит-нәсиятлар еди. Тилеўберген шайырдың қоңсылас еллерде, шайырлар арасында абыройы бәлент болса да, китапларын ҳәрқыйлы тиллерде шығарып қалыў имканиятынан пайдаланбаған. Буған оның оғыры кишипейиллиги, кемтарлығы, өзин үгит-нәсиятлаўға урынбаўы да себеп болғанлығы сыр емес.
       Ҳәмелине сүйенип, дүнья жүзлик аренаны күсеген, әтирапындағы шайырлардың мийнетлерин қыпсалағысы келген қәлемлесине шайыр:

                                        Сен ҳақ болсаң, мен ҳақ болғым келеди,
                                        Түлки болсаң, мен сақ болғым келеди.
                                        Байрон болсаң, қутлықлайын өзиңди,
                                        Мен тек, мәзи, Бердақ болғым келеди,

­ -деп жазған еди. “Шайырды билгиң келсе, оны елинде таны” дер еди ол.
        Тилеўберген Жумамуратов ­ Кеңес ҳүкимети тусында жасады. Бул дәўирлерде әдебият ­ партияның қудиретли қуралы есапланатуғын, совет әдебияты шығармалары социалистлик реализм методы қәлибинде жазылыўы талап етилетуғын еди. Бул әдебияттың тийкарғы ўазыйпасы, коммунистлик партияның сиясатын үгит-нәсиятлаўдан ибарат еди. Усы талапларға жуўап бериўге ҳәрекет еткен бул дәўир шайырларының дөретиўшилигин ириклеп, оннан өткинши емес, мәңгилик, қайсы дәўир ушын да хызмет ете алғандай дөретпелерди жәмлегенимизде, гейпара шайырлардан илип қалғандай шығарма таба алмаймыз, олардың дөретиўшилиги тек сол дүзимге ҳәмдиў-сәнеден ибарат болып қалғанлығын көремиз. Бул жағынан қарасақ та, Тилеўберген Жумамуратов инсаныйлық қәдириятларды қәстерлеген ҳасыл дөретпелердиң авторы екен. “Ескен самал кетер еле басылып” деп жазған еди ол қайта қурыў “самалы есип”, гейпара шайырлар “жалаңбасланып қайта қурып атырғанында”. Ол ҳәмме ўақытта да, өткинши ҳәм мәңгилик нәрселерди айыра билген. Егер турмыстың ҳақыйқатлығы көркем сәўлелендирилсе, мәңгилик шығарма жарататуғынлығын, қосықлары халқы менен бирге жасай беретуғынлығын өз дөретиўшилиги мысалында көрсетти.
         Демек, Тилеўберген Қуппатулла улы Жумамуратов ­ қарақалпақ халқының классиги дәрежесиндеги шайыр. Ўақытында усы ҳақыйқатлықты тастыйықлап, шайыр дөретиўшилигин халықаралық аренада жетерли үгит-нәсиятлап, орынлы баҳасын алыў имкәниятын қолға киргизе алмағанымыз өкинишли.
          Ўақыт ­ сыншы. Шайырдың исми еле жаңғырады. Оның исмин мәңгилестириў бойынша исленетуғын жумыслар көп. Усындай уллы инсанды улығлап, Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық шайырының музейин шөлкемлестириў ­ әдиўли ис болар еди. Мийрасларын орынлы баҳалап, халыққа жеткериўимиз керек.

                                                                                Сарыгүл Баҳадырова
                                                                                филология илимлериниң докторы

                                                                                Турдыбай Мәмбетниязов
                                                                                филология илимлериниң кандидаты