ҚЫЗ “СҮЙГЕН” ЖИГИТ

            (Юмор)

Бир саўдагер етип түрли саўдасын,
“Саўда”ға да салған екен саў басын.
Сулыўырақ жанан келсе дүканға,
Алға тутқан набат пенен ҳалўасын.

­Сениң ушын жүрегимде жалын, ­ деп,
Таўсылмастай дүнья менен малым көп,
Бир кемисим ­ жалғыз ғана перийзат,
Болсаң қәне мениң сәўер ярым! ­ деп.

Алдай берип бәрҳә өткен-кеткенди,
Қайқылығын дуйым журттан өткерди.
Сырын билген қоңсылардың барлығы:
­ Қәсийетсиз жалатай! ­ деп жек көрди.

Не болса да дузақ болды усыман,
Жигит жүдә мақтанады усыған.
Бир күнлери гүл шырайлы перийзат,
Сылаң қағып өте берди тусынан.

Шақырса да иркилмеди қайрылып,
Аң-таң болды жигит естен айрылып.
Секелеклеп арқасынан жүгирди,
Көкирегин шыдатпастан қайқылық.

Жетип алып: ­ Тоқтайтур! ­ деп шақырды,
(Сулыў да бир нашар екен ақыллы) .
­ Аға қәне жумысыңды айта бер,
Алып кеткен жоқ едим ғой ҳақыңды!­

Деп күлимлеп ойнақшытып көзлерин,
Тыңлап турды саўдагердиң сөзлерин.
­Бир көриўден ашық болдым өзиңе,
Жүрегимди шырмап алдың тез мениң,—

Деп жуўқылдап ынтық пенен қарады,
Еки көзи сулыўды жеп барады.
­ Бирден қалай ашық болдың бизге! ­ деп,
Гөззал буннан салмақ пенен сорады.

Жигит айтты: ­ Мәргия бар өзиңде,
Гүлдиң көрки жарқырап тур жүзиңде..
Сулыў айтты: ­ Меннен гөре шырайлы,
Арыў сиңлим киятыр ғой изимде, ­

Деп қыз оның сын-сымбатын мақтады,
Саўдагер де жүрисинен тоқтады.
Айтқан сөзин тыңлап-тыңлап турды да,
Қызға кетти қол силтеген жақтағы.

Барып көрсе кемпир екен ол дағы,
Қыйсаңлайды қолтығында балдағы ...
Жигит сонда жамбасына бир урды:
­ Жаңағы қыз мени жаман алдады! ­

Деп жүгирип жетип алды қайтадан,
­ Тоқта, сулыў, тағы бир гәп айтаман.
“Сулыў бар” деп неге мени алдадың?
Сонша ашық болған едим пай, саған!—

Деп ҳаплықты қырыңқырап тамағын,
Гейде күлди, гейде үйип қабағын.
Сол ўақытта тикке қарап бетине,
Қыз усылай қайтарыпты жуўабын:

­ Шын ашықлар бир қыз ушын зарлаған,
Сенде жүрек муҳаббаты қалмаған.
Шын ашықлар излемейди басқаны,
Сенсең мени “ашықпан” деп алдаған!...

Қыздың айтқан сөзи тегин оқ емес,
Ондайларға не айтса да көп емес.
Арамызда бирең-сараң болса да,
Тап соныңдай аўмақайлар жоқ емес.
                              1968-жыл, апрель

 

ХАЛЫҚ ТӘРЕЗИ ӨЛШЕП ТУР


МӘСПАМБЕТТИҢ ТҮСИ

Жыйналыс кетти ашылып,
Мәспамбет отыр ортада,
Көтерилип, басылып.
Басланыўдан жыйналыс,
Питиўине асығып.

Көпшиликтиң көзинше,
Сақланбақшы өзинше,
Пьянлығын жасырып.
Арқаланған адамдай,
Орынлыққа асылып.

Сақланған менен болмады,
Денесин бийлей алмады.
Урты кетти бултыйып,
Еки көзи қылтыйып.
Ерни кетти бозарып.
Бет-ажары өзгерген,
Помидордай қызарып.

Симирип ғана қаныпты,
Есинен әбден таныпты.
Шалқая берип бүгилди,
Адамлар оған тигилди.
Қурылдап атыр байқасақ,
Оянбайды шайқасақ.

Қурылдап жатып түс көрди,
Бир тамаша ис көрди:
­Теңизге жылым салыпты,
Тонналап балық алыпты.
Толмай жүрген планы,
Тап сол ўақта толыпты.

Толып ғана қоймастан,
Мың процент болыпты.
Оннан да асып барады,
Кем-кемнен тасып барады,
Бир жағына жылымның,
Шийшелер түсип барады.

Шампанский, шарапқа,
Арақ пенен коньякқа,
Қумарланыйп қарады.
Оннан да ишип тояды,
Көп запас жыйнап қояды.
Тек ғана оның бир даўыс,
Нәшесин бузып барады.

Оянып кетсе, түси екен,
Мәспамбетти шалқытқан,
Ақмамбеттиң күши екен
Теңиз болып көринген,
Үлкен клубтың иши екен.

Жылым деп тартып турғаны,
Стулының мушы екен.
Нәшесин бузған бир даўыс,
Докладшы қыз екен:

- Әдетин сирә қоймайды,
Арақ ишсе, тоймайды.
Бузылысқан турмыстан,
Шығарылсын жумыстан»,-
Деп журт сөзин пикерди,
Усынысын өткерди,
Мәспамбет өзи түсинбей,
Қосыла қолын көтерди.
                                        1954-жыл

ТОН МЕНЕН ТӨБЕЛЕС

Күн ғыжлап тур, жаздың айы,
Қасында көкнары, чайы.
Алдында шоқ, қалың кийим,
Басында бар малақайы.

Көкнар қалталар қасында,
Үш-төрт көпшик жамбасында.
Сондағы ышқы-қумары,
Шөптиң сары сорпасында.

Жүдә қаны қатқан екен,
Өзин соған баққан екен.
Көкнар тамырды жайласа,
Жаздырмастай қақпан екен.

Жым- жырт оның әтирапы,
Шыйық-шыйық етер қос бармағы.
Қылқылдатып жутып атыр,
Қуўсыйып қалақтай жағы.

­ Көк шай жерден бурқып шықса,
Үзликсиз бир тартар едим.
Көкнардың дәрьясы ақса,
Соған түсип жатар едим.

Жеткерсең қудайым маған,
Басқа затты не қыламан?!
Мал- дүньямның бәрин соған,
Кәйпим ушып сатар едим!

Иштим ҳәзир талай кесе,
Әрманым жоқ қонса нәше.
Ҳешбир жан селтең бермесе,
Рәҳәтке батар едим.-

Деп ол мүлгип мыңғырлады,
Көңили тасып жыр-жырлады.
Тәбизди билмеген пышық,
Жүк басында мыррыўлады.

Пышыққа да тамақ керек,
Дәрти қурттай ғана шөрек.
Қармақшыдай аңлып отыр,
Ийесинен болмай дәрек.

Не қылсын, бираз шыдады,
Жақынлаў барса урады.
Әбден өзеги талған соң,
Илажсыздан мыррыўлады.

Ол сес нәшебентке жетти,
Жети жүйесинен өтти.
Қәпелимде тарғыл пышық,
Көкнаршыны өкпелетти.

-Аўзыңды жап пәмсиз пышық,
Кетер болды кәйпим ушып.
Желкеңди езбестен бурын,
Үйден шық, дәрҳәл үйден шық...

Пышық түсинбеди оған,
Кереги тек шаппаттай нан.
Сөйлегенге дәмеленип,
Мыррыўлай берди қайтадан.

Нәшебенттиң қызды жоны,
Қасында тур сеңсең тоны.
Көзин жумып қарманғанда,
Жүн жағына тийди қолы.

Пышық деп сол тонды урды,
Пышық ҳайран болып турды.
­ Кимди ермек етесең ­ деп,
Постын менен саўаш қурды.

Мыррыў кем-кемнен уласты,
Енди аўҳал қоржынласты.
Жазығы жоқ тонның пешин,
Ғыжлап турған қозға басты.

­ Мыррыўыңды қоясаң ба?! ­
Деп азапты берди тонға.
“Быж-быж” етип бүриседи,
Қозға басып мыжғығанда.

Қыйын болды тонның ҳалы,
Өзиниң де күйди қолы.
Шоршып кетип көзин ашса,
Ошағы үйтпеге толы.

Албырақлап қуйды суўды,
Пышықты да үйден қуўды.
Өз-өзинен басқы таўып,
Басына қозғалаң туўды.

Кәйпи ушып, пулы күйди,
Қозға басып қолы күйди.
Пышық пақыр аман қалып,
Бул сорлының тоны күйди!

Ескиликтен сақлаған кир,
Сондайларда арада жүр.
Бирақ, сийрек ушырасады,
Жәмийетте миллионнан бир.
                                        1955-жыл

АЛЛАМУРАТ ӘЛПАЙЫМ

­ Алламурат әлпайым,
­ Өзи басшы иске қайым ­
Деўши еди жолдаслары,
Сырттан мақтап көрген сайын.

Қалай мақтамасын оны,
Ашыўланбас, қызбас жоны,
Ашық минез, киши пейил,
Тек “кишилеў” хызмет орны.

Исине де жаман емес,
Ҳеш мақтанған адам емес.
Қыйынырақ мәселеде ­
Досларынан алар кеңес.

Бул минези пайда етти,
Үлкенлеў хызметке өтти. ­
Зор столға ийе болып,
Шалқайып отыра кетти.

Ал, енди сол ўақтан баслап,
Минез өзгерди, ғоддаслап.
Түнерип шыррыя қалды,
Журттан өзин бийик услап.

Ким мин айтса изин қазды,
“Қопал ...” деп приказға жазды.
Өзине жақын дос етти,
Гил жарамсақ-жағымпазды.

Алмады көптен кеңести,
Мәселени жалғыз шешти.
Ақыл айтқан досларының,
Дигирлеп қулағын тести.

Сәл нәрседен қыйтық таўып,
­ Билмейсең,­ деп жала жаўып.
Ҳәркимге бир дәпиниўши,
Болды нағыз бақыраўық.

Қараўында неше адам,
Буныңша биразы ­ “надан”.
Ойлап жүрди “өзим ғой,­ деп, ­
Артық туўылған анадан”.

Көпке жүдә зықы өтти,
Биразларды ермек етти.
Бир ўақта отырған стол,
Қәпелимде өңкип кетти!

Босанған соң үш ай ислеп,
­ Ўақ, ислеппен ерси ис,­ деп.
Жуўасып пуш болып қалды,
Өкинип жүр ернин тислеп.

Жарамсақ досларын көрсе,
Сәлемин де алмас берсе.
Қайта буны сықақ етип,
Жаманлап жүр ҳәр бир жерде.
                                        1955-жыл

КРИТИКАШЫЛ БАСЛЫҚ

Сатира

Клубқа адам лыққа толды,
Улыўма жыйналыс болды.
Орта бойлы, томпақ киси
Тапыр-тупыр сөйлей қалды.

Ол ким десең, баслық Ораз,
Папкасы тур, ол-да буўаз.
Қурсағына толтырылған,
Қабат-қабат жыйрық қағаз.

Мине, баслық таўлап муртын ,
Көмпейтеди еки уртын.
Иште билим азлаў екен
Бирақ пардозлапты сыртын.

Уҳҳн-уҳҳе! ­ деп қояды,
Көкке өрлеп тур қыялы.
Журттан өзин бийик санап,
Тап қораздай шыррыяды.

Гейде әсте, гейде қатты,
Даўыслары шығып жатты.
Еки қолын алға сермеп,
Аяқларын тыпырлатты.

Сол сөйлеўден тоқтамай ҳеш,
Үш сағат өтти, болды кеш.
Соңғы сөзи мынаў еди,
Шын айтса, ол жөнсиз емес:

­ Абырайсыз болмадым мен,
Толмай қалмас план деген.
Сонда-да көп кемшилик бар,
Критика керек екен.

Өзим болсам сүттен ақпан,
Аяғына салып қақпан, ­
Критиканы тусай көрмең,
Мине соны айтажақпан!

Ис жақсылансын десеңиз,
Колхоздың ғамын жесеңиз,
Критиканы күшейтиң,
Сонда биз тез-тез өсемиз.

Үндемейсиз неше айлап,
Қоябермең тилди байлап.
Критиканың азлығынан,
Аўырып жүрмен соны ойлап, ­

Деди баслық көрсетип “жол”,
Бираз адам көтерди қол.
Соннан кейин тоқтады-да,
Муртын таўлап отырды ол.

Көз жиберип тумлы- тусқа,
Өзи сөз берди бир қызға.
Ҳәмме тегис жалт қарасты,
Белсенди қыз Сәрбиназға.

­ Итибар бермейсиз иске,
Уйқыдан турып тал түсте,
Тағы журтқа дигирлейсиз,
Мүнәсип бе өзиңизге?!

Бәри көпшиликке аян,
Излейсиз қырғаўыл-қоян.
Тағы бир талабыңыз бар,
Кешке қарай болып пьян...

Бул сөз көпке тәсир етти,
Ораз баслық шоршып кетти.
Сонда-да қыз қысынбастан,
Критикасын даўам етти:

Ферма малын саттырдыңыз,
Меншик малды арттырдыңыз.
Пәп-пәкизе жеңгей турып,
Уялмай қыз айттырдыңыз.

Буған ҳәмме дуў күлисти,
Ораз баслық шоршып түсти.
Иште кеги қайнап отыр,
“Көрермен” ­ деп,­ усы қызды”.

Әбден шыдамады баслық,
­ Мынаў сөзиң маған қаслық,
Тилиңди тарт, қарындасым,
Бул не деген жарамаслық!

Колхоз малын жегеним жоқ,
Тап соны айт дегеним жоқ.
Сен-ғой жүдә баспалаттың,
Өйтериңди билгеним жоқ.

Енди арғы жағын қазба,
Айтсаң меннен басқа азба?!
Қояғойшы, қарындасым,
Гәпти басқа жақтан қозға! ­

Деп ол сөзди бурмақ болды,
Қызға қарсы турмақ болды.
Тула бойы дир-дир етип,
Денесине ашыў толды.

Адамлар тағы күлисти,
Еп-ерси көрди бул исти.
Сәрбиназ айтып болған соң,
Шәмши ата сөзге киристи:

­Буның уят, баслық Ораз,
Көп пенен сен болма араз.
Әдетиңе қарағанда,
Критика еле де аз.

Кеше ғана үш-төрт малды,
Тап иниң базарға салды.
Бир фермадан он бес бузаў,
“Приход”қа өтпей қалды.

Соны-да сен алмақшысаң,
Журтты тек алдамақшысаң!
Өз басыңның ғамын ойлап,
Ҳийле, тәсил салмақшысаң.

Көзин бояп болмас көптиң,
Меншикке сонша жер ектиң.
Колхоздың мәпин ойламай,
Өз пайдаңа көшип кеттиң! ­

Деп қозғады көп фактти,
Жасаған екен актти.
Қалтасынан соны алып,
­ Минекей, ­ деп алға тутты.

Ҳеш көрмеген бундай жаза, ­
Баслық болды шыжа-пыжа.
Соналаған сыйырлардай,
Тыпыршылап кетти маза.

Нурман айтты: ­ Баслық аға,
“Жасырмаң” ­ деп айттың жаңа.
Сөз өзиңе келгеннен соң,
Шыдамадың критикаға.

Қәтелик тегин жатпайды,
Бултақлағаның жақпайды.
Ҳәмме де жүдә саналы,
Сени ҳасла алдатпайды.

Баслық айтты: ­ Тилиң қышып,
Айтқан менен, ҳүррем ушып,
Ҳеш қорқпайман, сизлерди ким,
Өшиктирген көзин қысып ...

Мойнына алмады ҳеш бир.
Болды критика урҳа-ур!
Бир ўақта баслықты көрсем,
Урты көмпейип жылап тур!

Аз тарыс күшейип кетти,
Ораз көпти өкпелетти.
“Шығарылсын бул баслық” деп,
Коллективи қарар етти.

Оразға бул қатты тийди,
Жыйналыстан соң бас ийди.
­Енди бундай қәтеликтиң,
Қасынан журмеспен! ­ дейди.
                                        1954-жыл


 

ШАЙЫР ҲӘМ ҚАЙҚЫ ЖИГИТ

Шайыр көрди бир жигитти мини жоқ,
Бети тегис, өзи қайқы, жүдә шоқ.
Өз қәдирин әлләғандай түсинген,
Ескен желдей бурқып сөйлер, кеўли тоқ.

­ Шайыр, ­ дейди, ­ бир көрсем деп жүр едим.
Қәлем ал да, тәрийплей бер, тилегим.
Сүйип алған ҳаялымды тасладым,
Бир гөззалға қаўып қалып жүрегим.

Қоңсы-қоба “зор екен” деп мақтады,
Бирақ, кем-кем ол да маған жақпады.
Кеўилим суўып ажырастым. Унаттым ­
Бир сулыўды Тахтакөпир жақтағы.

Ўәде бердим жолдас етип алыўға.
Тағы қыздым төрткүлши бир сулыўға.
Қоңыратлы қыз бенен де таныстым.
Үшеўи де қайыл жолдас болыўға.

Сөйтип маған кеўиллери бурылды,
Билмес олар бөлек-бөлек сырымды.
Бир қосық жаз, тап өзимниң атымнан,
Бәрине де жиберейин жырымды.

Шайыр айтты: ­ Билип турман шамалап,
Бул жүрегиң жүрек емес, сабалақ!
Адамшылық намысыңнан безипсең,
Қораздай-ақ көрингенди қуўалап!
                                         1956-жыл

СӘЙМӘМБЕТ

Лекцияға шақырылса,
Кейпи ушып сасады.
Жыйнақ десең, төбесинен,
Бир қара тас басады.

Илажсыздан барып қалса,
Өте сала дизимнен,
Адамлардың көзин аўлап,
Томпаң-томпаң қашады.

Театрға мирәт етсек,
“Аўырып тур басым” ­ дер.
Киноларға мирәт етсек,
“Өтип кетти жасым” ­ дер.

Лазымлы жер шақырса да,
Былш етпейди бетлери.
Бир күн өзи өлерин де,
Билмейтуғын қасымкер.

Адамларды көбинесе,
“Кеселмен” деп алдайды.
Керек десе ара-тура,
Моншаға да бармайды.

Егер қулақ шалып кетсе,
“Жүз грамм”ның хабарын,
Жан ҳәлинде жатырса да,
Шақырықтан қалмайды.

Отырыспа десек, бирден,
Қақаң-қақаң етеди.
Өрре турып жатқан жерден,
Журттан бурын жетеди.

Басқа жаққа шақырғанда,
Өтпей жүрген қәтере,
Отырыспа, арақ десек,
Тас кескендей өтеди.

Мине, сондай адамлардың,
Нағыз қудай атқаны,
Көп көремиз үйде жалғыз,
Арақ ишип жатқанын.

Кино менен театрды,
Жыйналысты, адамды,
Қара бастың кейпи ушын,
Ишимликке сатқанын.

Әй, Сәймәмбет, ойлап қара,
Жәмийеттен шығыссаң,
Ақыл-ойдан жүдә болып,
Геўдиреген қуўыссаң.

Сениң сирә айырмаңды
Көрмедик ғой, япырмай,
Магазинниң ишиндеги,
Арақ қуйған ыдыстан?!
                              1968-жыл

НАЎҚАСЫ СОНДАЙ

Ишиң жанған жалындай,
Дийдарың қыс суп-суўық.
Аўзыңнан ийис арымай,
Шаршады Сәнем кир жуўып.

Жасыңнан сүйип алғаның,
Тегинликте жылай ма?!
Азанда кийген шалбарың,
Батады күнде ылайға.

Минезиңе қарасам,
Уқсамайсаң басқаға.
Күнде сатып аласаң,
Аўырыўыңды ақшаға.

Перзентлериң өзиңнен,
Дүркиресип қашады.
Жудырықтан езилген,
Шыдай берсин қашанғы?!

Үйиңди сыран қыс еттиң,
Гүл көгермес суўықта.
Наўқасы сондай Есеттиң,
Жазылар ма жуўықта?!


КӨШЕ БАТЫРЫНА

Бир азырақ гәплесейик ақырын,
Тыңлап қара сөзден қорықпас “батырым”.
Бир өзиңди журттан зыят, пил санап,
Шалғақлаўға қалай барды батылың?!

Жигирмаға жаңа келген баласаң,
Ким болғаның, күш жеткенди таласаң,
Дәў емессең артық туўған басқадан,
Неге сонша булағайды саласаң?!

Балам бар, деп қуўанбайды әкең де,
Ойлап көрши, ерлигиң бе, қәтең бе? ­
Қараңғыны аңлып жүрип пышықтай,
Талайларды келтирипсең пәтеңге.

Оқыўда да көринбеген бир “бес”иң,
Балалардың ушырыпсаң ҳүрресин.
Душпанлардай сөгип қашып мектепти,
Изледиң бе, бурынғының дүрресин?!

Бир жүз грамм тийе ғойса жағыңа,
Сыймай кетер ақылыңның қабына,
Өткен-кеткен жолаўшыға дәпинип,
Қайсы киси түсип еди бағыңа?!

Жас денеңди арақ пенен уўлатып,
Кеште жүрген ҳаял-қызды шуўлатып,
Қутырдың да “дружинник”ке тап болдың,
Тутып алды ылақадай туўлатып.

Батыр болып журт жүрегин жардың ба,
“Молла” болдың қорқар жерге бардың да.
Сыйлықларың: “аўыр жаза”, “шәрт жаза”,
Бирақ, сениң жоқпа деймен арғыңда.

Өзлигиңнен билмеген соң ҳалыңды,
Анаң жылап, талайларға жалынды.
Гүбелектей жанған отқа урынып,
Қартаймай-ақ шығарарсаң жаныңды.

Қурал етип пышақ пенен мушыңды,
Сен көрсетип жүргениңде күшиңди,
Палўанырақ бир жайсаңға тап болып,
Ашыўланса апарады исинди.

Көтермедиң заманыңның мәслигин,
Патасланды алтын дәўран жаслығың.
Басқаларға жуқпағай деп қорқаман,
Ҳарам қулқың, ипласлығың, пәслигиң!

Жалынбаймыз қорққанлықтан сеннен биз,
Жақсыға ҳақ, залымларға менменбиз.
Сенлер түўе, уллы қырғын саўашта,
Әйдарҳадай фашистлерди жеңгенбиз.

Мийнет пенен қосылмадың үлеске,
Көпшиликти жеңемен деп тиреспе!
Күшиң бойға сыймай турса, түс барып,
Сатыбалды палўан менен гүреске.
                                                            1969-жыл


СОНДАЙ БОЛАР ДЕППЕДИҢ

Өзиң туқым сепкениң,
Сондай болар деппедиң?! ­
­Қағып жибер жүз грамм,
Ишпесең де көп, ­ дедиң.

Мынаў, найсап,-жийениң,
Уқсатып бир сөк, ­ дедиң.
­Мынаў жаман дайың ғой,
Арқасынан теп, ­ дедиң ...

Мийўа берип турыпты,
Нәлшесинен еккениң.
Жастан солай үйретсең,
Кереги не өкпениң?!
                              1965-жыл

 

МӘТЖАН ҲӘМ МИЛИЦИОНЕРЛЕР

Мәтжан дым уртлаған емес,
Қыйлықал жоқ кеўлинде ҳеш.
Асығыслаў киятырса,
Еситилди жағымсыз сес.

Тоқтады бул қулақ түрип,
Жақын барды жайлаў жүрип.
Бирден бийжай бола қалды,
Патыратлаў исти көрип.

Геўмис геўде, жап-жас түси,
Пьян жигит, жайсаң күши.
Соны милиционер услап,
Апаратыр тап үш киси.

Туўлап пьян бақырады,
­ Мен саўман,­ деп лап урады.
­ Мәтжан аға, қутқаршы,­ деп,
Қолын былғап шақырады.

Бул ойлады: “Әне, жигер, ­
Бирақ, өз абыройын төгер.
Қутқарайын бийшараны,
Қәтереме берсе егер”.

­ Әттегене, айналайын,
Билемен ғой үйин-жайын.
Милиционер жолдаслар-аў,
Өз үйине апарайынЎ ­
Деди Мәтжан ара түсип,
Олар айтты : ­ Арақ ишип, ­ 
Ҳәр ким менен шатасып жүр,
Өзиниң де бети исип.

Қотарыпты молдан-молдан,
Алып киятырмыз зордан.
Қашан мийи дүзелгенше,
Жаздырыўға болмас қолдан.

Буған Мәтжан ашыўланды:
­ Қоя қойың қыстағанды.
Тәлтеклетип не қыласыз,
Үшеўиңиз бир пьянды?

Сыры мәлим маған бурын,
Ҳәзир көрип турсыз түрин.
Абыройы төгилипти,
Кийимлери ырым-жырым. ­

Әкетемен! ­ деп қоймады,
Милиционерлер сыйлады.
“Мәтжан абыройлы адам ғой,
Алып кетсин” деп ойлады.

Сөйтип, олар таслап кетти,
Пьянды бул баслап кетти.
Сөзи өтимли Мәтжанның,
Жүреги ҳалласлап кетти..

Сүйеңкиреп, қолтықлатып,
Жүрди Мәтжан адым атып.
Бир ўақта пьян Мәтжанды,
Сабай берди партылдатып.

­ Жулқылама, атып адым,
Жаңа зорға қамалмадым.
Абыройымды төгип заңғар,
Милицияға жаманладың! ­

Деди пьян буўнап алды,
Тапыр-тупыр бола қалды.
Жанға қатты батқаннан соң,
Мәтжан пақыр ўай-ўай салды.

Қашпақ болып тиртеклести,
Бирақ, пьян алдын кести,
Сөйтип жүрип екеўи де,
Бир шуқырға аўнап түсти.

Турып пьян және тепти,
Мәтжан мықлап көрди дәкки.
Бир ҳаялдың даўысынан,
Еситти бул мынаў гәпти:

­ Еки пьян қудай атып,
Төбелесип атыр жатып.
Екеўин де милицияға,
Қаматайық тапырлатып, ­

Деп ол ҳаял шаўқым салды,
Адамлар жыйналып қалды.
Милиционер қайта келип,
Мәтжанды қутқарып алды.

Үсти-басы әйўан-жәйўан,
­Бул бәлени таптым қайдан? ­
Деди Мәтжан еңк-еңк етип,
Бети-аўызы шийедей қан.

Түргелди, бираз дем алып,
Пьян иркилди қамалып.
Гей ақмақты сыйласаң да,
Излегени тек жаманлық.


ШАҚЫРЫЛМАҒАН ҚОНАҚ

(Мәскүнемниң тилинен)

Елиўге жеткенинше дардай жасым,
Көрмедим театрдың босағасын.
Бир жерде “арақ” десе жүгиремен,
Қаны кепкен өгиздей симиремен,
Арақсыз тарамайды ишкен асым.

Есим барда сайрайман ақыл айтып,
Биреўлердиң қәтесин бақырайтып,
Табаман данышпанның ақылын да,
Тек ғана отырыспаның ақырында,
Әкелер жолдасларым сүйеп қайтып.

Бир күни естен танып ерси етиппен,
Патас жерге қапыдай дүрс етиппен.
Қонақ үйдиң әйнеги қыйралыпты,
Қоңсы-қоба қалмастан жыйналыпты.
Шаўқымлы үлкен “концерт” көрсетиппен.

Көп адам қатнасыпты тамашаға,
Қызағойсам көнбеймен арашаға.
Байқамастан көзимниң исигин де,
Көшеден өтеғойсам усы күнде,
Қол шошайтып күледи бала-шаға.

Соншелли ишсем де мен қылқылдатып,
Гей-гейде ойланаман үйде жатып, ­
Молшылық неге маған дарымадың!
Ақша менен кийимге жарымадым,
Жүрсем де қапшық-қапшық шийше сатып.

Бир күнлери ишиўди тыйған болып,
Сергек жүрдим есимди жыйған болып.
Татып көрип, қайтадан қатырыппан,
Оянсам, милицияда жатырыппан,
“Узақтан келген үлкен мийман” болып.

“Мийманхана” мийманы бир мен емес,
Олар да бийнәтийже жүрген емес.
Даўыслап бир-биреўди шақырысып,
Еркедей ерегисип, бақырысып,
Қурамыз усы жерде бирге кеңес.

Талтақлап талай жерден қонып қайтқан,
Ҳәлсиреп ес ақылдан танып қайтқан,
“Уллы мийманхана”ны басып өтпей,
Үйине барыў ушын ҳәли жетпей,
Усы жерде ҳәз етип қонып қайтқан.

Апармаса көшеде жатар едим,
Суўық болса серрийип қатар едим.
Биреўлердиң басына салып кетип,
Я болмаса басымды алып кетип,
“Қызкеткен”ниң суўына батар едим.

­ Келмеймен, ­ деп кетесең, ўәдең қайда? ­
Деп мийманкеш шаршайды айта-айта,
Аўырыўды ақшаға сатып алып,
Емленемен бул жерде жатып алып.
Шақырмастан келемен қайта-қайта.

Сүўретимди көшеге илип қойған,
Талай адам ермеклеп күлип қойған.
Баўырым аўырып жүр, ишим жанып.
Әдетим көпшиликке болып қанық.
Сырымды шайырлар да билип қойған.

Ишкен арақ мийимди басқарады,
Түримнен көрген адам жасқанады.
Сүўретим қағыўлы тур, көрдиңиз бе?
Тәбият есерликти берди бизге.
Өмирим өтип атыр масқаралы.

Қыйқаңлығым қозса да хызмет таяр,
Дослар бар еркелетип қанат жаяр.
Жасасын “Нөкисторг” мырзалары,
Мениң бул әдетиме ырза бәри, ­
“Молодец!”  деп арқамнан қағып қояр.
                                                            1966-жыл

ӘМЕКИМНИҢ БАЛАСЫНА

Кең жәҳәнге көзлериңди ашып қара, әй балам,
Әне заман, шадлы дәўран, сән-сәўлатлы айналаң.
Түсиңде де көргениң жоқ баяғыдай ашлықты,
Мен өзим де кемтарлықта өткергенмен жаслықты.

Бир заманда адам ушын қыйын болған нан таппақ,
Бул заманның қәдирин билмес, сен қусаған гей ақмақ.
“Пьян”лықтың қуўатына қуўат берер күши жоқ,
Ишимликтен абырай алып, орден таққан киси жоқ.

Арақ деген шайтан менен өләмата ойнама,
Тойғаннан соң ким боласаң, қарап көрши айнаға.
Қәпелимде аўырына ушырапсаң жапсақтың,
Пәп-пәкизе шырайыңды әбешийге уқсаттым.

Егер маған исенбесең түр-түсиңди көр аңлап,
Уялмастан қаңғырасаң, көшелерде талтаңлап.
Еринлериң шошайып тур, уқсамайсаң басқаға,
Еркиң менен жиллиликти сатып алып ақшаға.

Қайда кетти бала-шаға бағатуғын табысың,
Ел ишинде жоғалыпты адамшылық намысың.
Жигит болсаң гәп ертпеўиң керек еди кейинге,
Ҳағын айтсам, былшыл сөйлеп, көп тийесең зейинге.

Парт болсаң да дурыслығын айтыўыма ҳақым бар,
Жас үлкеннен қарғыс алған оңбас, деген нақыл бар.
Ес-ақылдан жүдә болып талай рет есирдиң,
Саған ғарғыс тиймесин деп бирдейине кеширдим.

Атаңнан да артық көрип, сум нәпсиңди тыймадың,
Бир ойланшы, қайда кетти намыс пенен ийманың?!
Көзиңше гәп айтпаса да, сыртыңнан журт сөгеди,
Ондай сөгис алған ата туқымыңда жоқ еди.

Зор шаўқымлы «концертиңди» көрип жүрмен бир талай,
Ең болмаса бир кеширим сорамадың, бул қалай?!...

ӨКИНИШ

Қыял таўлап дем алыстың күнинде,
Сайран етким келип еди мениң де,
Жасыл орман Жәйҳун дәрья жағысы,
Ғайры нағыс безетилген бағ иши.

Көркем гүллер жалт-жалт етип жайнаған,
Бүлбиллери мың қубылып сайраған.
Нур тәбият адамзатты көркине,
Ынтықтырар қоймастан ҳеш еркине.

Гүлдирмама қағып бүгин дабылын,
Қара бултты қуўды жумсап даўылын.
Әл-ҳаўада бурқыратып ағынды,
Дарақларға сеўип кетти жаўынды.

Қуяш шықты, қанып булттың қурышы,
Жалтылдады Ҳасан ­ Ҳүсен қылышы!
Отырғанбыз бағ ишинде дем алып,
Баз биреўлер айтты түрли жаңалық.

Шайыр ағаң қызық-қызық гәплерден
Айтып берди өз басынан өткерген.
Бөлегирек отыр еди бир киси,
Әбешийлеў көринеди түр-түси.

Қолда сумкасы бар, жупыны кийинген,
Сақал өсип, бели зәрре ийилген.
Аўырыўдай азыңқырап қалыпты.
­ Мениң атым Еркебай, ­ деп танытты.

Унатты ма жасүлкенниң сөзлерин,
Оннан сирә айырмады көзлерин.
Жылыслады оған кем-кем жақынлап,
Ҳәмме тыңлап отыр гәпти мақуллап.

­ Тап усындай тәбияттың көркине,
Ләззетленип жүрсе адам еркине.
Мине, қандай рәҳәтли бул заман,
Бул заманда жасап келдим, ырзаман,

Жаслық ­ бахыт қуўанышлы гүл өмир,
Жарасықлы ҳасыл дәўир ­ бул дәўир.
Баз биреўлер жаслық қәдирин билмейди,
Жалғыз жаслық, кетсе қайтып келмейди.

Жигитлик ғой өмирдиң гүл- бәҳәри,
Гүзге, қысқа таярланыў мәҳәли.
Ғаррылыққа көрмек түўе таярлық,
Гей бир жаслар иси адам аярлық.

Мен де жаста жигит едим мүсиндей,
Жаслық дәўран кетти көрген түсимдей.
Бирақ, жастан мийнет пенен шынықтым,
Қәтелессем, ақылын алдым улықтың.

Өмир жолын шолығанда қыялым,
Ҳеш биреўге тийген емес зыяным.
Зыян емес пайда бериў ­ миннетиң,
Көрмек ушын көпшиликтиң ҳүрметин.

Гейбиреўлер ата тилин алмайды,
Жақсы ата жаман жолға салмайды.
Асқынған жан алдағыны биле ме,
Бир сүринген келмес тезден келеге,

Бахыт, жаслық, ишиўшилик есиртип,
Биразларды шатып атыр бәлеге.

Қыйсық ағаш дүзелмейди ҳеш бирден,
Жүрсин десең әдеплилик дәстүрден,
Өмир бойы азап шексин демесең,  
Перзентиңди аса ерке өсирмең!

Деген сөзлер маш келди ме исиңе,
Тәсир етти таныс емес кисиге.
Еркебай тап көргендей-ақ азапты,
Көзлеринен ағыл-тегил жас ақты.

Сыпатынан бир қапалық аңлады,
Отырғанлар “бул неси?” деп таңланды.
Жалынсақ та жылағаннан қайтпады,
Сорасақ та себеплерин айтпады.
   ***
Кетип еди жылағаны тарқамай,
Бир күнлери хат жазыпты Еркебай.
­ Шайыр аға, жаздым Сизге ҳармасын.
Мениң жолым менен ҳеш ким бармасын.

Жас басымда бахытымнан қуладым,
Анаў күни соның ушын жыладым.
Сондағы гәп айтылғандай мен ушын,
Ақымақлықтан буйырмады қонысым.

Еске түсер ойласаңыз еле Сиз.
Әкем Айтым, өзиңиз де билесиз.
Бир мен едим көзиниң ақ-қарасы,
Болдым перзенттен тек жалғыз баласы.

Еркеликте өткерип мен жаслықты,
Еттим кем-кем өз-өзиме қаслықты.
Атам-анам “ал, ­ деп еди, ­ қыз таңлап”,
Тыңламастан жүре бердим жыртаңлап.

Шылым шегип патасладым тисимди,
Ақмақлыққа жумсадым бар күшимди.
Мен өзимди санадым зор патшаға,
Жиллиликти сатып алдым ақшаға.

Жалғыз тийин таппасам да жылына,
Мәсиргенмен тек әкемниң пулына.
Өзим таппасам да жалғыз тийинди,
Тамақ тайын, кийдим қымбат кийимди.

Бәри келгендей-ақ, жанды қыйнамай,
Байлық тапқан әкемди де сыйламай,
Үй-ишиниң дәўлетине мәсирип,
Байлықтың пуўына болдым есирик.

Ата-ана көңлине дым жетпедим,
Бара-бара айтқанын да етпедим.
Оқыўға да, жумысқа да еринип,
Үйренистим ишимликке берилип.

Әкем “қой!” ­ деп  жалынса да, көнбедим.
­ Дүньядағы ең ақыллы ­ мен, ­ дедим.
Дослар туттым елден безген бузықтан,
Хулиганлық исим болды қызыққан.

Әдетлендик алапаға шабыўға,
Еңбек етпей тегин ақша табыўға.
Кесир берип, тәртипсизлик әсери,
Жазылмады менменшилик кесели.

Өзимди зор, басқаны пәс санадым,
Аңлып жүрип, биреўлерди тонадым.
Биреўлерди жазықсыздан жылаттым,
Бир жалғыздың шаңарағын қулаттым.

Жаслық, бахыт, арақ бойды кернеген,
Үш жиллилик ­ ақылға ерк бермеген.
Жас басынан менменшилик қысқаны,
Енди билдим, жигиттиң сол душпаны.

Қулқымды ел билген екен сыртымнан,
Нәлет тамға басылыпты журтымнан.
Бахыт жолым қалған екен байланып,
Узақ жыллар кетип, келдим айланып.

Қыйқаңлығым аз болғандай бурында,
Тағы кеттим дүзетиўши орынға.
Жасым жетип, нақ күшиме толғалы,
Мине, мениң көргенимниң болғаны.

Талай сапар қәтелестим жасымнан,
Ақмақлығым жас өткен соң басылған.

Бул сырымды өкингеннен айтаман,
Егерде мен бала болсам қайтадан,
Бузбас едим адамлықтың қәдесин,
Дүзер едим өмиримниң қәтесин.

Ата-анам талай барды изимнен,
Мениң ушын баўырлары езилген.
Бар ма, мениң тап солардан жақыным?! ­
Олардың да алмаған соң ақылын,

Күйгенинен екеўи де ғарғады,
Оннан кейин мени излеп бармады.
Көтермеппен бахыт, қарын тоқлығын,
Соң-соң билдим қәдиримниң жоқлығын.

Жазаландым талай-талай қутырып,
Быйыл келдим, қырық бесимде қутылып.

Елге барсам, көрейин деп халықты,
Ата-аналарым өлип қалыпты.
Ҳеш ким мени адам қурлы көрмеди,
Сөзлериме жөнли жуўап бермеди.

Қурдасларым жүрген екен ҳүрметте,
Талайлары үлкен-үлкен хызметте.
Бирақ, мениң “досларым”нан ири жоқ,
Судланбастан аман қалған бири жоқ.

Келсем де мен ақмақлықтан дүзелип,
Ҳеш ким мени қондырмады исенип.
Аўылымда мендей болған адам жоқ,
Кексе болдым, бурынғыдай шамам жоқ.

Тириликте билмесем де қәдирин,
Зияратлап ата-анам қәбирин,
Екеўиниң қәбирлерин қушақлап,
Көзлеримнен жаслар төктим моншақлап.

Ҳеш бир бенде мендей ақмақ болмасын,
Ел-журтынан нәлет, ғарғыс алмасын!
                                                            1985-жыл
 

ҚӘЎЕСЕТ ТАРАТЫЎШЫЛАРҒА

Ешки мәйек туўыпты,
Ийтти қоян қуўыпты.
Қус атыпты бир мерген,
Мылтық етип уўықты.

Түйе шалбар кийипти,
Теңизге от тийипти,
Сөндирмек болып Сәймамбет,
Отқа бензин қуйыпты.

Порханды жин урыпты,
Бул да қарсы турыпты,
Услап алып жинлердиң,
Шойдықларын қырыпты.

Қырдың қайсар қуланы,
Шалқа түсип қулады,
Мүйизи менен жығыпты,
Кийиктиң муштай ылағы.

Жаңлатып, Нөкис, Аралды,
Былтыр бир гәп тарады,
Сексеўилдиң жыланы,
Бир шофёрға оралды.

Жылан сонша желикти,
Таўып жақсы көликти,
Машинаға илесип,
Нөкиске де келипти
             ***
Ойлап көриң ақырын,
Аңлап көриң мақулын,
Ким исенсе бундайға,
Қандай деймиз ақылын?

Көбик болып көпирип,
Өгиз болып өкирип,
Лапгөй сөзи усындай,
Бәлдиў-бәри өтирик. 


ӨСЕКШИЛЕР

Биреў-екеў оңаша,
Өзлеринше қурып атыр тамаша.
Шөжелердей жуғыр-жуғыр,
Аўыз-мурыны жыбыр-жыбыр,
Пышшыў-пышшыў, сыбыр-сыбыр ...
Қулақ салып: ­ Бул не? ­ десек,
Сыпсың-сыпсың ылғый өсек.

Қандай ҳийле, бул не тәлим,
Бири ­ шәкирт, бири болып “муғаллим”,
Сөйлеседи тежеп-тежеп,
Үйретеди гезек-гезек.
Қулақ салып: ­ Бул не? ­ десек,
Сыпсың-сыпсың, ылғый өсек.

Тек өзлери ­ “Мәрдана”,
Тек өзлери ­ журттан асқан “зор дана”.
Елдиң “басқа батыры жоқ”,
Ҳеш бириниң “мақулы” жоқ.
Қулақ салып: ­ Бул не? ­ десек,
Сыпсың-сыпсың, ылғый өсек.
                                        1963-жыл

 

ЖАЗЫЎШЫ МЕНЕН АЛТЫН БАЛЫҚ

Юмор

Бир жазыўшы аў салыпты,
Өт қақпай, жүдә жалықты.
Енди қайтсам деп турғанда,
Тутты ол алтын балықты.

Мәгар Пушкин жазған балық,
Услағанда өлип-талып.
Адам яңлы сөйлеседи,
Шоршынды бул ҳайран қалып.

Балық айтты: ­ Мен зор байман,
Кем демеңиз Хатамтайдан.
Бир жақсылық етип қара,
Сен мәрт болсаң умытпайман.

Пәслеў болса үйиң - жайың,
Өзим қайта салдыртайын.
Саўға ушын берейин мен,
“Волга” менен жанармайын.

Жетпес тапқан өз табысың,
Маған төлетип ҳақысын, ­
Тез арадан гараж қурып,
Темирден соқтырт қапысын.

Участкаңды бағ етейин,
Қунымды солай өтейин.
Мени жеп мүйизиң шықпас,
Жибер аға тез кетейин! ­

Деп жалынды алтын балық ...
Мушын түйип қолға алып.
Балыққа алып-топылды,
Басына зор зәўлим салып.

Жақпай қалып айтқанлары,
Жазыўшының келди ары:
­ Әй, заңғар сен не деп турсаң?!
Өзимде бар соның бәри! ­

Дәсте-дәсте ақша-пулым,
Жарытпайды берген қуның.
Бир тийинсиз жиберемен,
Кем санама, уят буның! ­

Деп дәпинип қарап турды,
Былғап суўға ылақтырды.
Үйге келип жуптысына,
Баян етти шолақ сырды.

Бийке буған ҳайран қалды,
Урыса-урыса жағы талды.
Ақырында, жалынды да,
Жүректегин айта салды:

­- Шүкир, бәржәй ҳәмме нәрсең,
Қәте айтсам, кеширерсең.
Бир кемисиң ­ жалғыз талант,
Соны сора енди көрсең! - ­

Деди нықлап өз хаялы,
Дурыс гәп ғой баз баяғы.
Ҳәр күн теңиз жағалап жүр,
Талант табыў бар қыялы.

Алтын балық узап кеткен,
(Оны да бул өкпелеткен).
Бул бийшара ҳарып-талып,
Шығар емес теңиз беттен.
 

ТРАКТОР ҲӘМ КЕТПЕН

Желдей бурқып келе берди трактор,
Бир нәрсеге жалт қараса бирақ, бул.
Кетпен байғус қақ шетинде атыздың,
Тап шәлтийип қабақ үйип қарап тур.

­ Сәлем бердик, ким боласаңЎ
­ Кетпенмен,-
Нәйләж болдым, сениң зықың өткеннен.
Үш мың жыллар даўамында жалықпай,
Адамзатқа талай хызмет еткенмен.

Сонда да сен қәҳәриңди асырдың,
Халық ишинде абыройымды қашырдың.
Барлық исти тәнҳә өзиң ақтарып,
Гүнде пазналарды қайда жасырдың?!

Делебемди қоздырасаң, кетпесең,
Гүнде, пазналарды тайын етпесең.
Егер мени ислемесин демесең,
Ендигиден былай олай етпе сен! ­

Деген сөзге пахтакешлер тур күлип,
Трактор да сам-саз болды, иркилип.
Турдыдағы жуўап берди кетпенге,
Салмақ пенен мыйық тартып бир күлип:

­ Өләмәтә менменсиме, кетпеним,
Ҳәжети не мәзи қурғақ өкпениң?
Үш мың жыллар адам қолын талдырсаң,
Билип те қой заманыңның өткенин!

Еситтиң бе, тюпкалардай пирзорды,
Ҳәр биреўи таңлап алған бир зорды.
Музейдеги досларыңа зытқы да,
Өжетленбей лаппа маған бер жолды!

Иске түссең, аянышлы ҳәр демиң,
Неге керек сениң сондай жәрдемиң?
Күшиң белли, демиңди ал, бийшара,
Сырттан қарап, ғайратымды көр мениң!

Көп шыррыйма, нақусталық болмасын,
Көбеймекте мениң де өз жолдасым.
Адам ушын бизлер хызмет етемиз,
Тюпкалардың жаңалығы жаңласын…

Кетпен кетти сүмирейип келбети,
Күннен-күнге қулпы дөнди жер бети.
Адамзаттың қол мийнетин жеңилткен,
Жайсаң полат тулпарлардың қудирети.

Айдаўшы дос, айда, әрман қалмасын.
Билимпазлар даўам етер жалғасын.
Техниканың жаңалығы жыр емес,
Жасаўшыға жердиң шерик-жолдасын.
                                                            1957-жыл


БИР ДҮКАНШЫ ЖӨНИНДЕ

Бир күни дүкәнға бардым,
Бир қуты консерва алдым.
Сатыўшы қолға берди,
Қабақ үйип, зорға берди.

Кирге де батқан екен,
Шаңы менен сатқан екен.
Қағазға да ораған жоқ,
Кеширим де сораған жоқ.

Қайтымы да берилмеди,
Жолдасым да еринбеди.
Көп күттик, “Қайтайық” дедим.
Жолдасым  “айтайық” деди.

Еситти: “Сдача ма?” ­
Деди ол жолдасыма.
Ақшаны атып урды,
Тәрезисин тартып урды.

Ақшаны жолдасым алды,
Сатыўшы өкпелеп қалды.

“Ол ким?” деп атын сорасаң,
Дүканға барып қарасаң,
Шамалы саўдаласып көр,
Өзиң де таўып аласаң.
                                        1958-жыл

ЕНДИ ҚАРАСАМ

(Бюрократтың истен босаўы)

Ҳамал барда буўрадай,
Талтаңладың, яр-яр,
Ҳамал кетип қояндай,
Жалтаңладың, яр-яр.

Ҳамал барда самалдай,
Есип едиң яр-яр.
Қулағымды дигирлеп,
Тесип едиң, яр-яр.

Ҳамал барда “ақылды”
Егип едиң яр-яр.
Ақыллыны “ақмақ” деп,
Сөгип едиң яр-яр.

Ҳамал сени ширентип,
Қысқан еди, яр-яр.
Менменлигиң өзиңе,
Душпан еди, яр-яр.

Ҳамалы зор биреўди,
Көптей көрдиң яр-яр,
Ҳамалы жоқ көпти сен,
Шөптей көрдиң, яр-яр.

Ҳамал кетип, самалың,
Тынып қалды яр-яр,
Өр минезиң шийшедей,
Сынып қалды, яр-яр.

Болып қалдың байлаўлы,
“Жетим ғарға” яр-яр,
Досларыңа қараўға,
Бетиң барма, яр-яр!
                              1964-жыл

 

ХЫЗМЕТИНЕН ҚУЎЫП ШЫҚТЫ

(Фельетон)

Ким халыққа қараса қырын,
Туўлап кетер хызмет орын.
Ақыл болсаң, алдан ойла,
Стол өңкиместен бурын.
  ***
Көпшиликтиң жыйналысы,
Жүдә қызық жыйнақ усы.
Ҳеш биреўди гүнәсизден,
Келмес журттың қыйнағысы.

Жақсы исти жасырмайды,
Жаман иске бас урмайды.
Халық көзинше өтириктен,
Бир-биреўге асылмайды.

Қәте айтса болар айып,
Ҳеш ким кетпес гәптен тайып.
Ҳақыйқатлық тәрезисин,
Отыр ҳәмме алға жайып.

Баслық бираз сөйлеп бақты,
Маңлайынан терлер ақты.
Олай туўлап, булай туўлап,
Қасқалдақтай қанат қақты.

Дуў күлисти журттың бәри,
(Ҳәзир буның келди ары)
Бирим-бирим сөз сөйлейди.
Колхозшының биразлары.

­Нырыққа сыймас еткен иси,
Деп баслады талай киси ­
Шығарылсын баслық! ­ дейди,
Бәриниң де усынысы.

Баслық буған шоршып кетти,
Ашыў қысып дир-дир етти.
Билмедим мен, баслық неге,
Халықты сонша өкпелетти?

­Жүзи ысық, ойы ҳарам,
Табылады бирең-сараң.
Соның бири усы баслық,
Өзлериңиз байқап қараң...

­ Тахтайларды, ун-майларды,
Мотоцикл, буўдайларды,
“Списать” деп “подпись” қойып,
Сатыўға да қолы барды.

­Қосаман деп мал басына,
Маллар алып ақшасына,
Тап үш есе счет жазып,
Басып келди қалтасына.

Жумысшысы, устасы да,
Ағашы да, тахтасы да ­
Орталықтан, сегиз қабат,
Жай салдырды бир басына.

­Әне сөйтип, қурды оны,
Сандығында ақша толы.
Колхоздың мол дүньясына,
Малынып жүр буның қолы.

­ Мине буның “тәрбиясы”,
Маңлай терсиз мол дүньясы.
Аўзы ашық аңқаў болса,
Уйыстырды “мәргиясы”.

­Сезиги бар бирпараның,
Дәреги көп масқараның.
Жағымпазлар жалбақлайды,
Аўзын басып көп жараның.

Талай қылмыс кетти суўып,
Биринен соң бири туўып.
Складшы, ферма баслық,
Тап өзине жақын жуўық.

­ Кассир Сәмет жағымпазы,
Ара-тура қыз ағасы,
Минин айтсаң баслықтың тез,
Шошаң етер приказы.

­Гей жақсыны қуўды, кешти,
Мәселени жалғыз шешти.
Басқарманың ағзалары,
­ Бул қалай?!­деп гүңкилдести.

Деп дәлийллеп айта берди,
Таңланбассаң қайтып енди
Жас өспирим балалығы,
Елиў жаста қайтып келди.

Айтыўға да жүдә айып,
Қайқылығы қанат жайып,
Пинҳан жайда мәслик қурды,
Талай сапар жолдан тайып, ­

Деп көпшилик айтып атыр,
Шыдайтуғын қайсы батыр,
Фактлерди келтиргенде,
Қыйпақлады қайқы “батыр”.

Ел санасы кетти артып,
Бул жүрипти кейин тартып,
Түсти сынның қақпанына,
Енди қыйын шығыў ғарғып.

Артқан менен меншик мүлки,
Дуйым журтқа болды күлки.
Сүйегине сиңген екен,
Бул баслықтың минез-қулқы.

Болған менен қандай мықлы,
Өз абыройын өзи жықты.
Колхозшылар жыйналыста,
Хызметинен қуўып шықты.
 

АСХАНА

Аэропорта бар екен
                              бир асхана,
Ислеўшилер қыз-келиншек
                              жас ғана.
«Перерыв» деп тас қылады
                              қапысын,
Жалынса да хабарласпай
                              басқаға.
   


ҲӘМЕЛПАРАЗҒА

Жоқарыға жалтақладың қояндай,
Өз халқыңды тепкиледиң бояндай.
Басқаны қул, өзиңди хан санайсаң,
Өңирдеги ҳүжжетиңнен уялмай.

Мен де жанман үйиңдеги балаңдай,
Сәлемлессем, тартынасаң ҳарамдай.
Қабағыңнан неге сонша қар жаўды,
Қанжарласып, қандар болған адамдай.

Урт көмпейтип  өкпелескен балаша,
Шайырды да санай берме аласа.
Көрсетеди бақадан да пәслигин,
Ҳәр ким өзин таўдан бийик санаса.

Бир-биреўге түсинбейди сыр уқпай,
Дослық раўаж алсын деймиз кир жуқпай.
Аға десем, зеребеңди үйирип,
Болмақпысаң Айдос, Бегис, Мыржықтай.

Ағам ғой деп кетип еди ықласым,
Нақ түсиндим сыйлаўдан түк шықпасын,
Аўыр екен менменшилик кеселиң,
Қасыңдағы жолдасларға жуқпасын!
                                                             1964-жыл

БИР СЫНШЫҒА

Мәнин билмей қосықтың,
Сын бериўге асықтың.
Жазыўшының жазғаны
Мин көринди көзиңе,
Театрдың пъесасы,
Жин көринди көзиңе,
Инанбадық сөзиңе.

Бөденедей пытпытлап,
Саўысқандай шықшықлап,
Бақа дедиң түйени,
Қоян дедиң бийени,
Сабақ дедиң арқанды,
Гүбелек дедиң шортанды,
Билгир дедиң наданды,
Жақсы дедиң жаманды,
Дос көрмедиң адамды.

Душпан көрдиң ҳәттеки,
Ҳаял менен балаңды,
Қуўып салып үйиңнен,
Қашықлаттың араңды,
Гесиртке дедиң жыланды,
Кирпи дедиң қуланды,
Сыншыға да сын керек,
Сала берме ылаңды!

КӨП ТАЛАП

(«ККГИЗ» директорына)

Жазыўшыға оқыўшыдан
                                        көп талап.
Таласып та алып жүр ғой      
                                        анталап.
Дүкандағы көбирек жатқан
                                        китапты,
Оқы аға, зейин сал да
                                        бир қарап.
Кетпесе де «хожалықты
                                        қулатып»,
Насаз мүлкти ким алады
                                        унатып.
Мәмлекеттиң пайдасын да
                                        ойлайық,
Жуўапкер ме жалғыз ғана
                                        Уматов!

 

ҚОСЫҚ ҲАҚҚЫНДА ҚОСЫҚ

(Юмор)

Қабағы қалқып бүйректей,
Соппасы жарық түйнектей,
Жүрди биреў суўмаңлап,
Суўда жүзген үйректей. 

Шайырман деп исенип,
Қәлем услап тисленип,
“Көркем” сөзди топлады,
Бес-алты жыл күшенип.

Айғышланды көп қағаз,
Сөзинде әттең, дәми аз.
Бирақ, күтә қылтыңлап,
Ҳамаллыға жағымпаз.

Әдетин журт жек көрди,
Бул ҳийлени өткерди.
Аға таўып, дос таўып,
Өз жумысын питкерди.

Китабы шықты жарыққа,
Мақтанды енди халыққа.
­ Жазыўшыман, шайырман 
Қалады атым тарийхта!

Досларым маған дым ырза,
Мынаў геллем саў турса,
Шаңыма да илеспес,
Асан, Наўрыз, Жолмырза.

Хожабек, Тәжет, Ибрайым,
Қосық жазар ҳәр дайым.
Шәкирт те етким келмей жүр,
Ондайлардың талайын.

Шайырлық маған жарасты,
Жазыўшы деме Бабашты.
Жумабай-ма? - әй, қойшы,
Жазыпты қурттай саўашты ... ­

Деп қуўанды секирип,
Симирди шалқып өкирип.
Талантлыға мин тақты,
Жүрген жерде көпирип.

Еле де жүр қайқайып,
Ақшаға байып шалқайып.
Китабы тур дәрпенбей,
Дүканда жатып қартайып.

Барлық китап өтеди,
Сатылып демде питеди.
Оқыўшы буның китабын,
Көрсе де таслап кетеди.

Бир күни барса қараўға,
Китаптың ҳалын сораўға.
Он-онбес китап өтипти,
Гөш, балық, насыбай ораўға.
                                        1955-жыл



ТӘПБЕРДИ

Көпшиликке туп-турпайы,
Ҳамаллығы әпиўайы.
Председатель ағамызға,
Таўдай бийик абырайы.

Сондай узын тили буның,
Майы толы жилигиниң.
Гилтин қолға тутып келди,
Әдебият бөлиминиң.

Бир өзинде төрт-бес ҳамал,
Қолтығында батпан самал.
Өшиккеннен өш алыўға,
“Домалақ”шыл арза қумар.

Айтсам талай гәплер жатыр,
Жыйналыста сөзге батыр.
Қызып кетер патырақлап,
Бирақ, сөзи қотыр-қотыр.

Өзин булттай бәлент услар,
Билмедим мен, қандай күш бар?!
Аяқларын тапылдатып,
Бадабатқа сондай қуштар.

Ислериниң биразы еп,
Айта берсем, тәрийпи көп.
Аға деп бир сыйлайғойсаң,
Қомпаңлайды, қорқыттым, деп.

Сөйтип журтқа болды араз,
Папка толы жыйрық қағаз.
Урты бәрҳа көмпейиңки,
Зор белсенди ­ ҳамалпараз.

Көп күшенип пайда қуўар,
Ақша ушын өли қумар.
Ебин таўып басқаның да,
Мийнетине қолын тығар.

Келтирейик мысал буған,
Бир пьесаны берди маған.
­ Бастырамыз тез арада,
Аўдарып бер орысшадан, ­

Дегеннен соң еттим тайын.
­ Аўдармаңа қосылайын,
Атымды да жазып жибер! ­
Деди тағы көрген сайын.

Китап болып шықты, бирақ,
Қолға услап көрсем қарап,
“Аўдардым” деп атын жазған,
Меннен гөри жоқарырақ!

Ойламапты намыс-арды,
Буған қалай қолы барды?!
Бир күн барсам жалғыз өзи,
Алған барлық гонорарды.

Ҳәр бир истиң орны басқа,
Мийнет етип, қалдым босқа.
Басқалардан жеўге келсе,
Мешкей екен пискен асқа.

Усындайды мәп көреди,
Айтсаң қозар ҳәккелиги.
­ Буның уят аға! ­ десем,
Ҳәкиреңлеп тәпбереди.

Кеңсесине барсам тағы,
Түнериңки қас-қабағы.
Жөн сөзге де шарт етеди,
Жарылғандай асқабағы.

Жақсы жазсаң, жақтырмайды.
Тамшы суўды ақтырмайды.
Өз қурсағы қампайғанша,
Басқаға дәм таттырмайды.

Тақырдан шөп жыйнағандай,
Күшлеп жанын қыйнағандай,
Жазғанларын татып көрсең,
Қуры кепек шайнағандай.

Япырмай, ҳеш тартынбастан,
Жазғанларын кимлер басқан?!
“Қызыл байрақ”, “Жеңис ҳаўаз”
Дүкәнда тур қозғалмастан.

Литфондты да алып қолға,
Дәслеп өзи шықты жолға.
Сочи, Ташкент ­ бәрин гезди,
Нәўбет бермей басқаларға.

Тек алғанды мәп көреди,
Халтурасын өткереди.
Талантлылаў адам көрсе,
Жиннен бетер жеккөреди.

Быдым-быдым ҳәрекети,
Мәмилелик жоқ нийети.
Қай ўақ көрсең гөзлеўли тур,
Жүрегиниң пистолети!
                                        1955-жыл

БАСПАСӨЗДИҢ БИР ДӨКЕЙИНЕ

                    “Бөри қойды алқымласа ҳәр жайда,
                    Шопанының мийнетинен не пайда!”
                                                   Наўайы

Күни-түни қабақ қатып,
Бәржай еттим халық исин.
Сермеп жибер, жаўқылдатып! ­
Тасты кесер “подписиң”.

Геройларым анталасып,
Күлсем, гейде жыладым.
Уйқы менен жанталасып,
Полат болды шыдамым.

Гезлескендей жаўыз бенен,
Жүрегиң ҳеш иймеген.
Буйырасаң аўыз бенен,
Мен ислеймен мий менен.

Ҳәр қатарда гүмис кийген,
Жаслығымның бар жаны.
Ҳәр бир сөзим болсын деймен ­
Жүрегимниң маржаны.

Жүз қубартып, шаршап-талып,
Бетке әжим-дақ түсти.
Тас төбемнен қыраў шалып,
Шашқа таңба ақ түсти.

Сонда да бул ­ зор тамаша,
Жаздырмады дуўасы.
Шайырым, деп журт санаса, ­
Мийнетимниң гүўасы.

Столыңды жандай сүйип,
Қәдирлеймен орныңды.
Қабағыңды тастай түйип,
Жыйырмасаң мурныңды.

Келеғойсам түсип исим,
Тергеўшидей тергедиң.
Жүрегимниң өндирисин,
Топан шелли көрмедиң.

Көп шалқайдың ырасында,
Әкең соққан төриңдей.
Барған адам турар сында,
Жаңа түскен келиндей.

Дым жалықтым келе-келе,
Тап қулыңдай бас ийип.
Бир қосыққа он қәтере,
Турып алдың қақшыйып.

Былай турсын оқыў, сыйлаў,
Көз салмадың мийнетке.
Тар минезиң жанды қыйнаў,
Басқаларды үйретпе”!

Бирдем жерден қысып алдың,
Жабысқақ қурт, кенедей.
Изиме де түсип алдың,
“Көзи қызыл бәледей” .

Суў сынаптай қәўпек сөзди,
Жаңбыр еттиң сыртымнан.
Болдың сонша алакөзли,
Күлип жүрип муртыңнан.

Сонша баққан соғымымды,
Мийманымнан жасырдың.
Мен баспасам солығымды,
Алшы түсти асығың.

Ендиң талай неше түрге,
Жоспарыңнан билемен.
Тәсилиңди, жүрген бирге,
Досларыңнан билемен.

Көпшиликти шөптей көрдиң,
Буның да бар астары.
Бир басшыны көптей көрдиң,
Менсинбедиң басқаны.

Көрдим талай шатағыңды,
Жумсармадың дым ҳаслан.
Шыққанда да китабымды,
“Брак” еттиң билқастан.

Асқынладың бара-бара,
Көзиң жерди көрместен.
:митлендиң жүзи қара,
Биллә, пара бермеспен.

Мийнет ушын жан аўыртпай,
Дузақ қурдың ақшаға.
Мәйек басқан қурық таўықтай,
Қулаш жайдың баспаға.

Маңлайыңнан териң ақпай,
Ебин таўып байыдың.
Шалғайыңнан ҳешким қақпай,
Қырдан жүрди қайығың.

Берди елим зор атағын,
Ырайымды жықпады.
Сен тәрептен бир китабым,
Тәўир болып шықпады.

Жаманлығың болса шығар,
Қап түбинде қалмасын.
Жүрегиңди түйреп тығар,
Сөзде мениң  алмасым.

Зер қәдирин зергер билер,
Баҳа билмес олақсаң.
Көп отырма, адам күлер,
Бул столға қонақсаң.

Көп мақалам көрди жарық,-
Деп мақтанып қоқыйма.
Гөш дегениң ­ шийки балық,
Адам татып, оқый ма?!

Самқал сөзиң баҳа көрмей,
“Наборщик”ке атасаң.
Алып-сатар саўдагердей,
Алдап кепек сатасаң.

“Күтә” менен “шекем”лердиң,
Синонимин айтып бер.
Тақыр жерден шөпшек тердиң,
Шорқақлығың айыпкер.

Сөзди қысып мыжый бермей,
Болмаспеди алмассаңЎ.
Бердақ тилин оқып көрмей,
Көп күшенген “дилмашсаң”.

Ким талантсыз ақша тапса,
Менсинбейди шайырды.
Қанға сиңген ҳарам ақша,
Намысыңнан айырды.

Болдым деме сөзге шешен,
Қаўлап өскен талант көп.
Қораз болып ширенесең,
Ҳәмелиңди қанат деп.

“Нақ қолыма түсти” ­ деме, ­
Сулайманның жүзиги”.
Ҳәзир қырдан жүрсе кемең,
Алдыңды бар “қызығы”!

Питер исти тартып кери,
Ҳақ жанларды қысарсаң,
Бирақ, сен де бир күнлери,
Үпелектей ушарсаң!
                    1966-жыл, 5-февраль 


ЗЫПБЕРДИЛЕР

­ ККГИЗ де ақша болды,
Деген хабар тарай қалды,
Мен де бардым дәмеленип,
Нәўбеттиң ең болып алды.

Авторлар тур топар-топар,
Пәти қайтқан неше сапар,
Бәрҳә аңлып отырмасаң,
Өзлигинен бермес хабар.

Анық билдим толы касса,
Директор тек «подпись» басса,
Бухгалтерде не турыс бар,
Кассир тезден берер ақша.

Ҳәзир бөлинеди “қырман”,
Деп қуўанып аңлып турман,
Директоры қабақ үйип,
Сөзге жуўап берди зордан.

Болды дәслеп сапарым оң,
­ Бир сағат күт келерсең соң,
Бухгалтерге тапсыраман,
Алмақ болсаң жети жүз сом, ­

Деген сөзге қалдым инанып,
Бирақ, сөзден кетти тайып,
Сегиз рет қатнап сол күн,
Қайттым үйге шаршап-талып.

Ертең барсам тағы сондай,
“Дәлийли” көп, айтар жағдай.
ККГИЗдиң басшылары,
Өтирикке соныңдай бай..

Тап мынандай түп-дереги,
Жөн сөз айтсаң жек көреди,
Қәпелимде я бухгалтер,
Я директор зып береди.

Көп шаршайсаң излеп оны,
Кеңсесинде адам толы,
Бухгалтерден талап етсең,
Директордың керек “қолы”.

Жүрип солай сандаласаң,
­ Япырмай ­ деп таң қаласаң.
Директорды көндирсең де,
Бухгалтерден алданасаң.

Айтпас ҳаслан “бермеймен” деп,
Түрли-түрли ҳийлеси көп,
Жумысыңнан қалдырады,
Ислейтуғын ўақтыңды жеп.

Биреў жүрсе аттай шаўып,
Сыр билгенлер ебин таўып,
Алып атыр, “бул не?” десек,
Дейди бизди “бақыраўық”.

Дурыс жолдан кеткен тайып,
Оларға ҳеш емес айып,
Гейбиреўлер әдетленген,
Авторларға қолын жайып.

Барсаң көрежағың усы,
Даўам етти жазы-қысы,
Қашан түўел бериледи,
Авторлардың өз ҳақысы?

Отырыпты бир нәҳән шер,
­Ол ким десең, Суюнов дер,
Директорға аўзын тутып:
­ Ананы қой, мынаған бер, ­

Деп жасырын буйрық берер,
Еплемейге күтә шебер.
Алды менен соған барың,
Ақша керек болса егер.

Биразлардың сөзин тыңлап,
Билдик истиң аңын аңлап,
Еплеп-сеплеп “дилмаш” болып,
Алған өзи отыз мыңлап.

Көргенимди жаздым хатқа,
Урынбадық патыратқа,
Аңсат жолын билген екен,
Алған дослар, берип сотқа.
 

ДОСЛЫҚ ДӘЛКЕК, БИРАҚ ШЫН

ҚУРЫЛЫС ТРЕСТИНИҢ
БАСҚАРЫЎШЫСЫНА

Көр, Георгий ағаны,
Қурылыстың маманы.
Асықпайды бирақта,
Әдетиниң жаманы.

Усындай да бар екен,
Адамның нағыз «шабаны»:

Он бес жылда питкерген,
Жалғыз кеселхананы.
Басшысы бийғам болғансоң,
Қалай толсын планы!

ЭЛЕКТРОСТАНЦИЯ ДИРЕКТОРЫ
ЖОЛДАС ШВАРЦТЫҢ ЕСИНЕ

Станция жайсаң жанады,
Жанады да сөнеди.
Гейде қасын қағады,
Ҳәр муқамға дөнеди.

Жалт-жулт етсе қоймайды,
Жымыңлаўға тоймайды.
Бир ериккен жигитлер,
Свет пенен ойнайды.

Бас механик жолдасым,
«Ойнатады» өз басын.
Жымыңлатып светти,
Шақырады қурдасын.

Гейде жақты артады,
Гейде демин тартады.
Қәпелимде тас-түнек,
Балалар шуўлап қорқады.

Түсемиз енди ҳәлекке,
Сөгис аралас гил өкпе!
Директор көрмей, япырмай,
Свети оның бөлек пе?!

«НӨКИСТОРГ» ДИРЕКТОРЫНА
БАЛАЛАРДАН

Сәлем Қосыбай ағаға,
Кийимлер қайда балаға?!
Еситемиз бийпул деп,
Нөкистен басқа қалада.

Бала ғой деп бизлерди,
Менсинбеўге бола-ма?!
Талай барып дүканға,
Бос қайтамыз ғалаба.

Зат там-тарыс болған-соң,
Бала зат алала ма?
Алып сатар бар екен,
Жылмаңлаған арада.

Соларда көрдик биразын,
Пара берип ала ма?
Зат аз келсе, солар шад,
Сатады қымбат баҳаға.

Жасы үлкеннен дәме сол,
Кетпесин тилек далаға!